نوري خيره كننده و صدايي مهيب و كوبنده ! ؛ معمولا اينها تنها شاخصه هايي هستند كه ما از آذرخش (صاعقه) مي شناسيم. نامهايي كه ساكنان مناطق مختلف روي اين پديده گذاشته اند نيز اغلب بر گرفته از همين دو ويژگي آذرخش (صاعقه) است ؛ شيرازي ها مي گويند " غّره تراق "، تهراني ها "رعد و برق " ، افغاني ها "تانا " و اروپاييان " تندر" صدايش مي كنند.
وقتي بار الكتريكي انباشته شده در ابرها تخليه شده و به صورت يك قوس الكتريكي به زمين برخورد كند ؛ آذرخش (صاعقه) اتفاق مي افتد. در آسمان و بين خود ابرها نيز قوس هاي الكتريكي ايجاد مي شود اما اين نوع از آذرخش (صاعقه) بيشتر مورد توجه صنايع و ورزشها هوايي است و در كوهنوردي اهميت خاصي ندارد.
 


◄   آذرخش (صاعقه) چگونه رخ مي دهد؟
هنگام توفان يا حركت بادهاي بزرگ ، بار الكتريكي زيادي در ابرها ذخيره مي شود و به اصطلاح ابرها باردار مي شوند. بدين ترتيب ابر تبديل به يك منبع انرژي بسيار عظيم مي شود كه بر فراز آسمان در حركت است. اين ذخيره انرژي آنقدر ادامه پيدا مي كند تا ابر از انرژي الكتريكي اشباع شده و در اولين فرصت ممكن ، انرژي خود را تخليه مي كند. معمولا بهترين محل براي اين تخليه زمين است زيرا زمين آنقدر بزرگ است كه هرگز از الكتريسيته اشباع نمي شود. بنابراين ابر ابتدا هواي اطراف خود را با " يونيزه " كردن مستعد عبور جريان برق كرده ، سپس انرژي خود را از ميان هواي يونيزه شده عبور داده و در زمين تخليه مي كند. اما مقدار انرژي تخليه شده ، سرعت تخليه و اثرات آن چقدر است؟
آذرخش (صاعقه) يكي از قدرتمندترين ، خطرناكترين و عجيب ترين پديده هاي طبيعي است. پديده اي با ميلياردها " وات " انرژي و اثراتي متعدد و باورنكردني مانند توليد هزاران درجه حرارت ، توليد گازهاي مسموم ، ايجاد امواج نيرومند و...

◄   آذرخش (صاعقه) چه مشخصاتي دارد ؟
آذرخش (صاعقه) ويژگي هاي منحصر به فردي دارد كه آنها را در هيچ رخداد طبيعي ديگري نمي توان يافت. ويژگي هايي كه عمدتا از الكتريسيته خاص آذرخش (صاعقه) نشات مي گيرند. مهمترين اين ويژگيها عبارتند از: ولتاژ آذرخش (صاعقه) ، جريان ، قدرت ، سرعت و دفعات تكرار آذرخش (صاعقه)

      +   ولتاژ آذرخش (صاعقه)
ولتاژ آذرخش (صاعقه) معمولا بين 10 تا 20 ميليون ولت در نوسان است و بعضا تا 100.000.000 ولت هم افزايش پيدا مي كند.
بزرگي اين رقم را وقتي بهتر درك مي كنيد كه آن را با برق شهر ( 220 ولت ) مقايسه كنيد. به عبارت ديگر ولتاژ آذرخش (صاعقه) آنقدر زياد است كه مي تواند بر مقاوت بسيار زياد " هوا " در برابر عبور جريان برق ، غلبه كرده و از آن بگذرد !

      +   جريان آذرخش (اعقه)
اين جريان در حدود 10.000 آمپر شدت دارد. اما اين مقدار هميشگي نيست و گاه تا 200 هزار آمپر هم مي رسد ( كنتور منزل شما حداكثر 25 آمپر را از خود عبور مي دهد. )

      +   قدرت آذرخش (صاعقه)
با توجه به مطالب بالا مي توان نتيجه گرفت كه آذرخش (صاعقه) به طور معمول حدود 100 ميليارد وات(!) انرژي توليد مي كند و مي تواند اين مقدار را تا 16000 ميليارد وات (!) نيز بالا ببرد. نيرويي كه در هيچ كجاي ديگر يافت نمي شود

      +   سرعت آذرخش (صاعقه)
آذرخش (صاعقه) با تمام نيروي عظيمش تنها در يك لحظه خود را از ابرهاي آسماني به زمين مي رساند. اما زمان دقيق اين لحظه چقدر است ؟ مشاهدات و محاسبات دقيق سازمان فضايي آمريكا ( ناسا ) نشان مي دهد كه تخليه الكتريكي ابرها معمولا در مدت زماني كمتر از چند صدم تا چند هزارم ثانيه رخ مي دهند. آذرخش (صاعقه) گاه مي تواند تا 40 هزار كيلومتر در ثانيه سرعت بگيرد ! يعني مي تواند در يك ثانيه 20 بار مسير رفت و برگشت تهران - مشهد را طي كند.

      +   دفعات تكرار آذرخش (صاعقه) در يك محدوده مشخص
وقتي در منطقه اي آذرخش (صاعقه) روي مي دهد ، اين احتمال هست كه آذرخش (صاعقه) چندين بار ديگر نيز به آن حوالي برخورد كند اما نمي توان تعداد دقيق آن را تعيين كرد.
با اين وجود مي توان گفت در مناطق كويري و كوهستانهاي مرتفع ، احتمال برخورد پي در پي آذرخش (صاعقه) بيش از ديگر مناطق است. همچنين برخي از نقاط كره زمين ، آذرخش (صاعقه) خيز تر از جاهاي ديگر هستند ؛ امروزه ماهواره هاي هواشناسي با عكس برداري هاي دقيق و مداوم از تمام كره زمين ، دفعات بروز آذرخش (صاعقه) را در نواحي مختلف شمارش مي كنند. اين شمارش نشان مي دهد كه مناطق قطبي با ميانگين 3 بار آذرخش (صاعقه) در ساعت ، كمترين و رشته كوه آلپ با 1000 صاعقه در ساعت ، بيشترين آمار بروز آذرخش (صاعقه) را دارد.
مناطق هيماليايي هم از جمله سرزمين هاي آذرخش (صاعقه) خيز جهان محسوب مي شوند. همچنين كوههاي "البرز" در ايران و كوههاي "هندوكش" در افغانستان نيز از مناطق پر آذرخش (صاعقه) جهان هستند. از ديگر ويژگي آذرخش (صاعقه) ، زاينده بودن آن است ؛ به اين معني كه آذرخش (صاعقه) مي تواند نور ، صدا ، حرارت و... توليد كند و همه اينها تاثيرات چشم گيري بر محيط اطراف خود دارند.

◄   آذرخش (صاعقه) به غير از نور و صدا چه چيزهاي ديگري توليد مي كند ؟
آذرخش (صاعقه) علاوه بر پيامدهاي مشهودي چون نور و صدا ، بسياري توليدات ديگر نيز دارد كه برخي از آنها خطرناك و بعضي ديگر تنها پديدههايي جالب توجه و عجيب اند. از جمله توليدات آذرخش (صاعقه) مي توان ؛ حرارت ، نور ، صدا ، موج ، گاز ، برق زميني ( ولتاژ گام ) ، خلاء و... را نام برد.

 


◄   آذرخش (صاعقه) چگونه و چه مقدار حرارت توليد مي كند؟
عبور جريان برق از هر جسمي حرارت توليد مي كند ، حال هرچه مقدار جريان برق و مقاومت آن جسم در برابر عبور جريان برق بيشتر باشد ، حرارت توليد شده هم بيشتر است. آذرخش (صاعقه) نيز هنگام شكافتن هوا و پس از آن ، هنگام برخورد با زمين حرارت توليد مي كند كه با توجه به جريان هزاران آمپري آذرخش (صاعقه) ، مقدار اين گرما بسيار زياد است ؛ آذرخش (صاعقه) در زمان برخورد با زمين 200.000 درجه سانتي گراد گرما توليد مي كند. اين مقدار حرارت مي تواند يك آجر نسوز را ذوب كند !
البته اين رقم هميشه يكسان نيست و با توجه به جنس خاك ، ميزان رطوبت آن و ساير عواملي كه مقاومت زمين را در برابر جريان برق ، كم يا زياد مي كند متفاوت است. در نظر داشته باشيد كه زمين در برابر جريان عادي برق بسيار مقاوم و كاملا عايق (نارسانا) است و تنها جريانهاي فوق العاده زيادي مانند آذرخش (صاعقه) مي توانند از زمين عبور كنند. حرارت حاصل از آذرخش (صاعقه) مي تواند انساني را در يك لحظه به ذغال تبديل كند يا مشتي از خاك را با ذوب كردن به سنگ تبديل كند و يا درخت تنومندي را به آتش بكشد.

◄   آذرخش (صاعقه) چگونه و چه مقدار نور توليد مي كند؟
همانطور كه گفته شد صاعقه يك قوس الكتريكي يا به عبارت ديگر يك جرقه بسيار بزرگ است و با شكافتن ملكولهاي هوا نور توليد مي كند. نوري كه صاعقه توليد مي كند از فاصله 100 كيلومتري قابل رؤيت است. اين نور مي تواند تا شعاع چند كيلومتري اطراف خود را روشن كرده و كساني را كه از نزديك آن را ببينند به طور موقت يا دائم كور كند.

 


◄   صداي آذرخش (صاعقه)
صدا از پيامدهاي هميشگي آذرخش (صاعقه) است. اين صدا بر اثر شكافته شدن هوا ايجاد مي شود و در حقيقت صداي انفجار ناشي از برخورد صاعقه است. صداي آذرخش (صاعقه) هميشه چند ثانيه پس از ديده شدن برق آن به گوش مي رسد ؛ علت اين مساله بيشر بودن سرعت نور به نسبت سرعت صوت است. يعني هر چند صدا و نور صاعقه همزمان توليد مي شوند اما ما اول نور صاعقه ( برق ) را مي بينيم ، بعد صداي آن ( رعد ) را مي شنويم. سرعت نور: 360 هزار كيلومتر در ثانيه و سرعت صوت ۳۳۰ هزار کيلومتر در ثانيه است.

◄   موج ناشي از صداي آذرخش (صاعقه)
همانطور كه گفته شد آذرخش (صاعقه) را مي توان نوعي انفجار نيز محسوب كرد ، خصوصا وقتي به زمين برخورد مي كند. بنابراين آذرخش (صاعقه) هم موج انفجار توليد مي كند ، موجي كه گاه مي تواند انساني را به هوا پرتاب كند.

◄   آذرخش (صاعقه) ، گاز توليد مي كند
شايد يكي از عجيب ترين پيامدهاي آذرخش (صاعقه) ، توليد گاز باشد و بيشتر تعجب مي كنيد وقتي كه بدانيد اين گاز " اوزون " است. همان گازي كه با قرار گرفتن در لايه هاي بالايي جو ، سدي در برابر تشعشعات زيانبار كيهاني ايجاد مي كند.
"اوزون" در حقيقت همان اكسيژن است ولي به جاي 2 اتم ، داراي 3 اتم اكسيژن است
مولكول اكسيژن به علت مشكلات پيوندي نمي تواند به راحتي به صورت 3 اتمي در ايد و به همين دليل مقدار گاز اوزون در طبيعت بسيار محدود است اما صاعقه اين كار را به زور و اجبار انجام مي دهد و اتم هاي اكسيژن را سه به سه به هم پيوند مي زند و " اوزون " توليد ميكند. اوزون بر خلاف اكسيژن يك گاز سمي است و تنفس آن مي تواند خطرناك باشد.

◄   برق زميني (ولتاژ گام)
برق زميني يا " ولتاژ گام " يكي ديگر از عواقب خطرناك آذرخش (صاعقه) است ؛ برق زميني ، جرياني است كه پس از وقوع صاعقه ، براي لحظاتي در زمين باقي مي ماند تا جذب زمين شده يا تبديل به گرما شود. ولتاژ گام در زمين حركت مي كند اما مسير حركت مشخصي ندارد. معمولا قسمت عمده برق زميني در اعماق فرو مي رود اما اگر سطح زمين مرطوب ، داراي بستر سنگي يا پوشيد از خاك مناسب يا علفزار باشد ، ترجيح مي دهد كه روي سطح زمين و در جهات مختلف ، حركت كند.
اين پديده را ولتاژ گام مي نامند زيرا با وارد كردن برق از راه گامهاي شخص ( پاهاي او ) ، باعث برق گرفتگي او مي شود. ولتاژ گام تا شعاع چندين متر در اطراف محل اصابت آذرخش (صاعقه) پراكنده شده و اشخاصي كه در مسير حركت او قرار گرفته باشند را دچار برق گرفتگي مي كند.
اينكه ولتاژ گام دقيقا چقدر برد دارد قابل محاسبه نيست و به ميزان رسانايي خاك آن محل ( موارد ذكر شده در بالا) بستگي دارد ولي به ندرت ديده شده برق زميني بيشتر از 100 متر در سطح زمين پيش برود. ولتاژ گام مختص آذرخش (صاعقه) نيست و در حوادث صنعت برق مانند افتادن كابل هاي فشار قوي برق بر روي زمين نيز ايجاد مي شود. البته به طور حتم ولتاژ گام ناشي از صاعقه بسيار قوي تر است.

◄   آذرخش (صاعقه) چه خطراتي دارد و باعث چه آسيبهايي مي شود؟
تا اينجا دانستيد كه آذرخش (صاعقه) داراي يك جريان قدرتمند برق است. همچنين آذرخش (صاعقه) ، حرارت ، نور ، صدا ، موج ، گاز و برق زميني تولي مي كند و بايد بدانيد كه همه اين توليدات آذرخش (صاعقه) مي توانند خطرناك و بعضا مرگ آفرين باشند. ابتدا ببينيم اين پديده چه آسيبها و صدماتي را ايجاد مي كند ، بعد از آن راههاي مقابله با ص آذرخش (صاعقه) را خواهيد خواند ، سپس چگونگي كمك رساني به يك مصدوم صاعقه زده را مي آموزيد.
عمده صدماتي كه به وسيله صاعقه ايجاد مي شود عبارتند از: سوختگي ، مشكلات تنفسي ، ايست قلبي ، ضايعات چشمي ، نا شنوايي ، مشكلات مغزي ، شوك ، خونريزي داخلي ، آسيب به دستگاه عصبي ، شكستگي و ضايعات استخواني
صدمات ناشي از صاعقه را مي توان به 3 دسته كلي تقسيم كرد ؛
گروه اول ، صدمات ناشي از برخورد مستقيم آذرخش (صاعقه) با شخص
گروه دوم ، صدمات ناشي از ولتاژ گام
گروه سوم ، صدمات ناشي از عوارض جانبي آذرخش (صاعقه) ( مانند حرارت جانبي ، نور ، صدا ، موج و گاز )صدمات ناشي از برخورد مستقيم آذرخش (صاعقه) با شخص
برخورد مستقيم آذرخش (صاعقه) با شخص ، خطرناك ترين حالت ممكن است. خطر وقتي بيشتر مي شود كه آذرخش (صاعقه) از نزديكي "قلب" يا از "سر" وارد بدن شود. با اصابت آذرخش (صاعقه) به شخص ، ممكن است صدمات زير در بدن وي ايجاد شود:

1. ضربه مغزي:
كمتر پيش مي ايد كه آذرخش (صاعقه) باعث ضربه مغزي شود. معمولا اين اتفاق زماني مي افتد كه آذرخش (صاعقه) به "سر" مصدوم برخورد كند و اين نوع برخورد ، به ندرت روي مي دهد اما در چنين حالتي احتمال مرگ بسيار زياد است و احتمالا مصدوم در همان ساعات اوليه خواهد مرد. البته در مواردي هم شدت عارضه كمتر بوده و به صدمات مغزي خفيف تري ميانجامد ، هرچند اين صدمات نيز مي توانند بسيار جدي باشند و منجر به عواقبي چون فلج دائم و... شوند.

2. ايست قلبي:
اين اتفاقي است كه براي بيشتر صاعقه زده ها رخ مي دهد. آذرخش (صاعقه) مي تواند با عبور دادن جريان برق از قلب يا با وارد كردن ضربه و شوك قوي به آن ، باعث توقف تپش قلب شود.

3. سوختگي:
تقريبا در تمام برخورد هاي مستقيم ، درصدي از سوختگي ديده مي شود. سوختگي ناشي از برخورد مستقيم صاعقه مي تواند بسيار شديد و عميق باشد يا بسيار خفيف و سطحي ؛ و اين از عجايب آذرخش (صاعقه) است ؛
گاه پيش مي ايد كه برخورد آذرخش (صاعقه) ، شخص را به تكه اي گوشت سوخته و سياه رنگ تبديل مي كند و او را در دم مي كشد اما درصد كمي از آذرخش (صاعقه) زده ها دچار چنين سرنوشتي مي شوند. در بيشتر موارد آذرخش (صاعقه) از قسمتي از بدن وارد و از قسمتي ديگر خارج مي شود و در طول مسير عبور خود تمام بافتها را از درون مي سوزاند ، در اين ميان هرچه اعضاي سوخته شده مهمتر باشند خطر بيشتر است. اما مواردي هم پيش مي ايد كه آذرخش (صاعقه) به دليل سرعت زيادش تنها از سطح بدن عبور مي كند و جز يك سوختگي سطحي ، اثر ديگري از خود بر جاي نمي گذارد !

4. خونريزي داخلي:
عبور جريان قوي برق از بافتهاي دروني بدن ، علت اصلي خونريزي داخلي ناشي از آذرخش (صاعقه) است و مي توان گفت شمار زيادي از آذرخش (صاعقه) زده ها دچار اين جراحت مي شوند.

5. شوك:
تمامي كساني كه صاعقه با آنها برخورد كرده دچار برق گرفتگي مي شوند. كمترين اثر برق گرفتگي با چنين ولتاژي يك شوك شديد است كه در صورت معالجه نشدن منجر به بي هوشي ، كما و حتي مرگ مي شود.

6. آسيب به دستگاه عصبي:
از ديگر عوارض برق گرفتگي با ولتاژ بالا ، صدمه ديدن دستگاه عصبي است.
اگر اين آسيب در نخاع باشد مي تواند منجر به فلج كامل يا فلج اندام تحتاني شود و اگر اعصاب ساير نقاط بدن لطمه ببيند عوارض مختلفي منجمله بي حسي در اندامها را به دنبال خواهد داشت.

7. مشكلات تنفسي:
آسيب ديدن بصل النخاع كه كنترل دستگاه تنفسي را بر عهده دارد ، ضايعه اي است كه باعث برهم خوردن نظم تنفس و حتي خفگي مي شود. همچنين صدمه ديدن "ريه" مي تواند باعث عفونت يا ساير مشكلات ريوي در اينده شود.

8. ضايعات در چشم و گوش:
حرارت و ضربه ناشي از آذرخش (صاعقه) مي تواند باعث پاره شدن پرده صماخ گوش و لطمه خوردن مويرگها و مردمك چشم شود كه اثر آن كري و كوري موقت يا دائم خواهد بود.

◄   صدمات ناشي از ولتاژ گام:
صدمات ولتاژ گام به صدمات ناشي از برق گرفتگي شديد محدود مي شود. بيشتر عوارض فوق را مي توان در ليست صدمات ولتاژ گام قرار داد اما ولتاژ گام قدرت كمتري دارد و داراي عوارضي چون نور و موج انفجار هم نيست بنابراين جراحات خفيف تري ايجاد مي كند؛ مثلا سوختگي هاي ناشي از ولتاژ گام با وجود عمقي و خطرناك بودن ، به سطح نمي رسد و ضربه مغزي نيز در زمره صدمات ولتاژ گام قرار نمي گيرد. افت فشار و كرختي و بي حسي شديد دست و پا از ديگر عوارض ولتاژ گام است.