فرهنگ و تاريخ | سرگرمي | نيازمنديها | مذهبي | اقتصادي | خانواده و اجتماع | هنر | اخبار | ورزش | کامپيوتر | گردشگري | صنعت و دانشگاه | صفحه اصلي

صفحه اول زمين شناسي
آموزش علوم زمين شناسي
نرم افزارهاي زمين شناسي
مراکز علمي و تحقيقاتي
سايتهاي زمين شناسي
گالري عکس زمين شناسي
 
 
 

عنوان: علل تشکيل گل فشان ها

نويسنده: مريم السادات مير كاظميان              ايميل: geologyinfo@gmail.com

منبع اطلاعاتي: gsim.blogfa.com             تاريخ نگارش: 09/05/1386

عکس
 

 

گالري تصاوير

 

مطالب مرتبط 1

   
 
 

گل فشان ها ازعوارض مهم مورفولوژيكي هستند كه اغلب به شكل مخروطي از جنس گل رس بوده و ازارتفاع 2 مترتا حداكثر400- 500 متراز اطراف خود و با قاعده اي به قطر20متر تا حداكثر3500مترمي باشد. احتمال دارد قسمت مركزي آن از جنس ماسه و بخش خارجي آن از جنس گل باشد. اين گل فشان ها تپه اي و داير هاي شكل هستند كه داراي يك دهانه اصلي و چند دهانه كوچكتر جانبي است، دهانه اصلي معمولاً در وسط گل فشان واقع شده و كاس هاي يا تيغه اي شكل است و دهانه هاي جانبي، ثابت ودائمي نيستند. گاهي گل فشان ها فاقد انفجار بوده و برخي دائمي نبوده و به صورت دوره اي و چشمه هاي نبض دار فعاليت دارند و از اين حيث به آتش فشان ها شباهت داشته كه به مراتب كوچك تر از آن ها هستندو خطر چنداني ندارند. گل فشان ها هم در خشكي ها و هم در اقيانوس ها ديده مي شوند. اين ساخت ها با ذخاير هيدروكربني، مناطق تكتونيكي در حال فرورانش و نيز كمربندهاي كوهزايي در ارتباط بوده در مواردخيلي نادر با آتشفشان ها مرتبط مي شوند. خوشبختانه بيشتر گل فشان ها در كف درياها وجود دارند وتاثيرات آن ها به مراتب كمتر است.

 

◄   تعاريف گل فشان:

در فرهنگ بزرگ گيتاشناسي گل فشان به اين صورت تعريف شده است: گل و آب گرمي كه از دهانه آتشفشان به خارج پرتاب گشته و مخروط هاي موقتي كوچكي را پديد مي آورد و گاهي اوقات گازهاي طبيعي توأم با رسوبات نفتي نيز با مواد مزبور همراه هستند.نه تنها در اين فرهنگ جغرافيايي تشكيل و حضور گل فشان در ارتباط با فعاليت آتشفشان ها مطرح شده و تشكيل آن را به آتشفشان ها نسبت داده شده است بلكه در فرهنگ هاي جغرافيايي ديگر نيز بر ارتباط گل فشان ها با پديده آتشفشان ها اشاره شده و تشكيل گل فشان ها را مرتبط با فعاليت هاي آتشفشاني مي دانند. حفره اي مخروطي به شكل يك دهانه كوچك كه از آن گل و گاز خارج مي شود و در مناطق آتشفشاني بيشتر ديده مي شود مثل زلاند نو و جزيره سيسيل در ايتاليا.گل فشان در بلوچستان جنوبي نيز ديده مي شود. در مناطق غير آتشفشاني نيز از اين گل فشان ها اتفاق افتاده است.

در فرهنگ ديگري آمده است: در اثر حركت توده هاي مذاب از داخل زمين توده هاي گل نيز به خارج پرتاب مي شود كه همراه آن آب داغ نيز مي باشد. به عبارت ديگر بيرون ريختن مواد مذاب دروني وگازهاي طبيعي همراه با رسوبات گلي است كه در نواحي نفت خيز به وفور ديده مي شود و تپه هاي كوچك مخروطي شكل از اين گل ها در باكوي آذربايجان ديده شده است.

فواره گل فشان فواره آب، بخار و گل مي باشد كه به وسيله گازهاي ولكانيك به سطح زمين رانده مي شوند ودر زمان انفجار گل فشان از دهانه جرياني از گل و گاز به بيرون پرتاب مي شود. همين پديده مي تواند به وسيله گازهاي نفتي در حال فرار صورت گيرد. گاهي نيز به تود ههاي مخروطي گلي اطلاق شده است كه 0بيرون زدگي آن ها حاصل آب گيري لايه هاي رسي باشد. گل فشان ها بي شباهت به گنبدهاي نمكي نيستند و گاهي همراه آن ها ديده مي شوند و شايد بتوان آن ها را گنبدهاي رسي ناميد. نحوه عملكرد بدين صورت است كه لاي ههاي رسي به وسيله آب و گاز شارژ شده و ايجاد يك تنش عمودي از پايين به بالا مي كند. اين تنش زماني كه بتواند به فشار ليتوساتيك غلبه كند در طبقات بالايي ايجاد كمانش، و اگر فشار زياد باشد آن ها را بريده وگاهي با صداي انفجارگونه به سطح زمين مي رسند و ايجاد مخروط گل فشان را مي نمايند.

معمولاً اين پديده بيشتر در مناطقي اتفاق ميافتد كه طبقات هنوز تحت تراكم قرار داشته و رديفهاي ضخيم و ضعيف رسوبات تخريبي ترشياري وجود دارد. در رسوبات توربيدايتي به علت ته نشست سريع موادو خروج بعدي آب از لابه لاي ذرات باعث تشكيل آتش فشان گلي در سطح رسوبات مي شود. فوران گل دربعضي موارد بسيار آرام است ولي در پار هاي حالات، خروج مواد به صورت فوران شديد است و مقدار زيادي لجن به هوا پرتاب مي شود. در حالي كه لجن هاي خارج شده خيلي سيال باشند، مخروط تشكيل نمي شود واين مواد به سهولت پخش مي شوند.زمين شناسان در مورد زايش يك گل فشان (لحظه تولد آن در اعماق زمين) چندان متفق القول نيستند.

 

 

برخي آن را پيامد روندهاي خاص زمين شناسي مي دانند و عده اي آن را به عوامل ديگري نظير وقوع زمين لزره و تغييرات فشار لايه هاي مرتبط مي دانند اما همگي آن ها در يك نكته اتفاق نظر دارند كه عامل اصلي بالا آورنده گل فشان به سطح زمين گازهاي موجود در تل ههاي نفتي اعماق زمين هستند و نيز اين نكته كه گل فشان ها در مناطق داراي رسوبات جوان )جوان درمقياس زمين شناسي يعني درحدود 10 تا 20 ميليون سال) و در نقاط ضعيف "مثلاً امتداد گسل ها" به وجود آمده و به سطح زمين مي رسند. گل فشان، مخروطي در سطوح زمين يا كف دريا ايجاد مي كنند. گاهي مي توان قطعات سنگي با قطر1 تا 2 متررا درمواد پرتابي يافت. دودكش لوله باريك و يا نسبتاً عريض گل فشان به سمت پايين شبيه قيف برگشته است كه ازحوضچه پايين )درون زمين( تغذيه مي كند. حوضچه گل فشان دره اي حاوي گل فشان هاي متعدد مي باشد.

زماني كه سه بخش سازنده گل فشان آب، گاز و نفت شروع به تراكم نمايد، به علت تحرك بيشتر گاز و آب خيلي سريع به هسته گسل هجوم م يآورد. آب سنگ هاي هسته چين را نرم كرده و بر اثر نفوذ گاز آب به سمت بالا حركت كرده و از قسمت بالايي ساختمان هاي دياپيري به صورت چشمه هاي گاز خارج مي شود.

اگر هم گاز زياد باشد امكان خارج شدن، به بيرون نداشته و در هسته به مقادير زيادي تراكم م ييابد به همين علت فشار حاصل در هسته چين به مقدار خيلي زياد بالا مي رود. بر اثر انفجار گاز نيروي كششي حاصل مي شود. فوران قوي باعث خروج مواد به سمت بيرون شده و قطعه سنگ هاي هسته و بخش هاي مجاور در اثر انفجار به بيرون مي ريزد. در اغلب گل فشان ها انفجار با به وجود آمدن شعله گاز تا ارتفاع 300متر و يا بيشتر همراه بوده و با زبانه هاي گل همراه هستند.

گازهاي متصاعد در گل فشان ها اختلافي با ذخاير نفتي همراهشان نداشته و شامل متانCH4 (بين 85تا 89 درصد دي اكسيد كربن (حداكثر تا 10درصد)و CON2 مي باشد.مايعات همراه گل  بيشتر آب و گاه شامل مواد اسيدي، آب شور و يا سيالات هيدروكربني است.

گل فشان ها بر خلاف گفته بعضي از راهنمايان تورهاي طبيعت در ايران كه فقط در ايران ديده مي شوند،در كشورهاي ديگر مانند جنوب شرق اكراين، سيسيل در ايتاليا، آذربايجان، اطراف درياي سياه، پاكستان،منطقه ژينگ جيان در چين، اندونزي، هندوستان، آمريكا، ونزوئلا و منطقه آمريكاي مركزي وجود دارد.

 

◄   منشا گل فشان ها:

اما چه چيز يك گل فشان را به وجود مي آورد؟ همان طور كه اشاره گرديد، زمين شناسان در مورد ايجاد يك گل فشان نظرات مختلفي دارند. برخي آن را مربوط به روندهاي خاص زمين شناسي دانسته و علت به وجود آمدن آن را عامل فرورانش و ساير فشارهاي ناشي از حركات تكتونيكي مي دانند. عده اي ديگري نيزگل فشان ها را از پي آمدهاي بعدي آتشفشان ها مي دانند. برخي نيز آن را به عواملي مثل زمين لرزه وتغييرات فشار لايه ها نسبت مي دهند، اما جالب اين جاست كه همگي در يك مورد هم عقيده هستند و آن اين كه عامل اصلي بالا آمدن گل فشان به سطح زمين گازهاي موجود در تله هاي نفتي اعماق زمين هستند و گل فشان ها در مناطق داراي رسوبات جوان و درمناطق ضعيف مثل امتداد گسل ها به وجود آمده و به سطح زمين رسيده اند.در هر حال گل فشان ها بيشتر به خاطر فشار گازهاي هيدروكربني و يا احتمالا بخار آبي كه از اعماق زمين به سطح صعود مي كند، تشكيل مي شوند. گازهايي مثل متان ضمن صعود و عبور از لايه هاي سست سنگي و اشباع آب، آن ها را يه صورت گل درآورده، با خود به سطح زمين حمل مي كنند. گل فشان ها را بر اساس دمايشان به دو گروه گل فشان سرد و گل فشان گرم تقسيم مي كنند.به نظر مي رسد كه منشا تشكيل گل فشان ها در سواحل شمالي درياي عمان، حركت صفحه اقيانوسي درياي عمان به زير صفحه قاره اي ايران باشد.

درباره منشا گل فشان هاي ايران نيز نظريات مختلف و متعدد بيان شده است. آن چه مسلم است تشكيل كليه گل فشان هاي موجود در مناطق مختلف كشور و به خصوص استان سيستان و بلوچستان را نمي توان بر اساس يك نظريه واحد توضيح داد و بيان نمود.

همان طور كه در بالا اشاره شد، منشا تكتونيكي، عوارض بعدي آتشفشان ها و فشار گازهاي هيدرو كربن ويا احتمالا بخار آبي كه از اعماق زمين به طرف سطح صعود مي كنند همه از عوامل تشكيل گل فشان ها دانسته شده اند. يعني گازهاي مذبور در ضمن صعود و عبور از لايه هاي سست سنگي و اشباع از آب آن ها را به صورت گل درآورده و با خود به سطح زمين منتقل مي نمايد. به هر حال گل فشان ها عارضه هاي طبيعي و مخروطي شكلي هستند از جنس گل كه همراه با خروج گازهايي از درون زمين در سطح زمين تشكيل مي شوند.اين مواد گل )رس( در طي فرايندهاي رسوب گذاري در فعاليت هاي گذشته حوضه رسوبي در لابه لاي لايه هاي غير قابل نفوذ در عمق كم گذاشته شده اند.

لايه بالايي و لايه زيرين رس اگر غير قابل نفوذ باشد، آب )چه آب زير زميني در حال صعود به بالا و چه آب فرو رو باران ها يا آب هاي جاري سطحي كه به اعماق فرو مي روند( نتوانسته به لايه رس محصور شده برسد. حال بر اثر حوادث مختلف مثلا تكان ها و فعاليت هاي تكتونيكي اگر لايه هاي نفوذ ناپذير بالا و زيربشكنند و يا بر اثر فعاليت هاي هوازدگي و تخريب و حمل و نقل بخش هايي از لايه نفوذ ناپذير بالاتخريب شود در اين صورت از اين طرق آب هاي سطحي يا آب هاي در حال صعود زيرزميني به لايه رس مي رسد. رس اين خاصيت را دارد كه آب گيري نمايد.

رس ها بر اثر آب گيري افز ايش حجم مي يابند در نتيجه اگر در لابلاي لايه هايي غير قابل نفوذ محصورشده باشند بايد راهي براي خروج از لايه ها تحت فشار ناشي از افزايش حجم يافته تا با خارج شدن از لايه هاي محصور كننده و ريختن در سطح زمين حجم مقدار ماده رس آبگيري نموده دفن شده كاهش يافته در نتيجه فشار حاصل از افزايش حجم كاهش يافته و پايداري نسبي ايجاد گردد. البته اين عمل با ادامه تدريجي آب گيري و افزايش حجم و در نتيجه افزايش فشار به صورت مداوم ادامه مي يابد و گل حاصل ازافزايش حجم به طور دائم به بالا مي آيد و در سطح زمين جاري و گل فشان را به وجود مي آورد.با اين همه نمي توان منشا و تشكيل كليه گل فشان ها را يكسان توضيح داد و هر منطقه گل فشاني ساختار و شرايط خاص خود را دارد.

 

◄   اهميت و كاربرد گل فشان ها:

1- وجود اين پديده مورفولوژيكي در هر منطقه نشانه فعاليت تكتونيكي آن منطقه بوده است. بنابراين احتمال زلزله خفيف و گسل خوردگي وجود داشته كه اين امر بايد در احداث سازه هاي ثابت وسكونتگاه هاي استاني لحاظ شود.

2- تركيبات بعضي گل فشان ها تا حدي مشخص كننده وضعيت دروني زمين از لحاظ وجود منابع آب ونفت و ساير مشتقات هيدروكربوري مي باشد.

گل فشان هاي ايران اكثراْ در جلگه ساحلي درياي عمان در جنوب استان سيستان و بلوچستان و هرمزگان واقع شده اند. تعدادي از آن ها فعال بوده و فعاليت آن ها در فصول مختلف سال با تغييراتي همراه است، به طوري كه گاهي يك گل فشان فعال غيرفعال مي شود و بالعكس.

 

◄   وجود گل فشان ها موار د استفاده متعدد و گوناگون دارد:

      +   ازديدگاه مطالعات زمين شناسي:

وجود گل فشان ها در خشكي نشانه يك زون ضعيف يا زون گسله مي باشد. وجود گل فشان ها در هر منطقه نشانه بارزي از فعاليت هاي تكتونيكي جوان در منطقه مي باشد. يعني منطقه از نظر تكتونيك و نئوتكتونيك فعال بوده و احتمال زلزله نسبتا خفيف؛ گسل خوردگي و... زياد بوده و در هنگام ساخت و ساز سازه هاي ثابت و بزرگ و ماندگار و لرزان همچون نيروگاه هاي توليد برق و يا كارخانه هاي پتروشيمي و... بايد به اين مسئله توجه نمود.

تشكيل گل فشان ها در ارتباط با آتشفشان ها و نواحي فرورانش بوده پس و جود گل فشان در يك منطقه وفعاليت آن در طول زمان مي تواند نشانه سابداكشن )فرورانش( در منطقه بوده و ثانيا وجود گل فشان ها دريك منطقه نشان مي دهد كه در آن منطقه فعاليت هاي آتشفشاني )فعال، نيمه فعال، غير فعال( وجود داشته و بايد منتظر گسترش اين گونه فعاليت ها در منطقه بود.

 

      +   ازديدگاه اقتصادي:

گل فشان ها مي توانند تا حدي معرف وضعيت دروني زمين در منطقه مورد فعاليت داشته و نشان دهنده وجود منابع آب هاي زير زميني،گازهاي هيدروكربن و نفت باشد. در برخي از گل فشان ها قطرات نفت كه سبك تر از آب هستند بر روي سطح آب و گل جوش آن از دهانه گل فشان خارج مي شوند اين مورد در گل فشان سنرمبرسوبان گزارش شده است. اين گل اگر با دست لمس شود بر خلاف گل لمس شده در ساير گل فشان ها كه چسبنده و لغزنده است در اين گل فشان به دليل نفت لمس چرب را به خوبي از خود نشان مي دهد و بوي نفت از گل به مشام مي رسد.

برخي از گل فشان ها بوي لجن و گوگرد از آن ها متصاعد شده كه بوي لجن مربوط به فعاليت هاي حياتي وتجزيه مواد آلي موجود در لابلاي لايه هاي رس و يا ساير لايه هاي موجود در منطقه بوده و بوي گوگرد نيزمربوط به مواد گوگردي موجود در آب منطقه است. چنان چه در گل فشان هاي اطراف پزم بوي ماندگي ولجن همراه با گازهاي هيدروكربن (متان) به راحتي به مشام رسيده و حتي در برخي از ايام اين گازها باكبريت مشتعل مي گردند.

در گل فشان پير گل وجود تركيبات زرد گوگردي باعث شده است كه رنگ گل خشك شده و گل فشان زردو نارنجي شده كه حكايت از وجود گوگرد فراوان در منطقه داشته و اين هم راستا با وجود فعاليت هاي گوگردي در اطراف تفتان است. پف كردگي زمين هاي پايين دست گل فشان ها ارتباط گل فشان ها با آب هاي شور مي باشد كه پس ازتبخير و خشك شدن آب گل هاي خارج شده از گل فشان، گل خشك شده به صورت پف كرده و نمك زارهاي كويري ديده مي شود. نمونه اي از اين پديده در گل فشان عين(10كيلومتري جاده كهير-  زر آباد )ديده مي شود.

 

      +   ازنظر بهداشتي:

گل موجود در گل فشان ها از نظر بهداشتي استفاده هاي دارويي متعدد داشته و در درمان بيماري هاي مختلف همچون دردهاي رماتيسمي، كوفتگي و خستگي عضلاني بسيار موثر است. ضمنا گل فشان ها در درمان بيماري هاي پوستي و قارچي انسان و حيوان موثر بوده و حتي برخي از اهالي اطراف گل فشان پيرگل معتقدند كه استراحت چند دقيقه اي در گل گل فشان در رشد موهاي سر و پرپشتي موي سر نيز موثر است. گل فشان باعث خنكي بدن و از بين بردن گرمي شده و باعث شادابي و نشاط استفاده كنندگان از گل در گل فشان ها مي گردد.

 

◄   علل پيدايش گل فشان هاي ايران:

اهالي محل در مورد اين پديده چندين باور را مطرح مي كنند و بر اساس اعتقادات خود نام هايي را نيز براي گل فشان به كار مي برند. به نظر آن ها گل فشان پديده اي طبيعي است كه با دريا در ارتباط بوده و به هنگام بالا آمدن آب دريا (مد) به ويژه در فصل تابستان، فعاليت آن به حداكثر مي رسد، از اين رو به آن ناف زمين يا ناف دريا نيز مي گويند. عده اي بر اين باورند كه فعاليت اين پديده به كشش و جاذبه اجرام سماوي به خصوص ماه وابسته است. بر اين اساس معتقدند كه فعاليت آن در ابتداي ماه و نيمه ماه قمري )ماه نو،بدر( بيشتر مي شود. هر چند اين نظريه كمتر به حقيقت نزديك است اما به طور كل هم قابل رد نيست.

گروهي نيز بر اين عقيده اند كه فعاليت اين پديده پس از بارندگي ها ي شديد زيادي مي شود، لذا ممكن است از آب ناشي از سيلاب ها، فعال شود. اما بايد گفت كه از نظر علمي، وجود گل فشان ها در هر منطقه اول نشانه بارزي از فعاليت هاي تكتونيكي بوده و ثانيا اغلب به لايه هاي سنگي داراي ذخاير نفت و يا ديگرانواع هيدروكربور بستگي دارد. فشار گازهاي حاصل از اين لايه و ذخاير آن ها موجب مي شود كه سنگ هاي رسي و مارني كف و تحتاني، كه توسط آب هاي زير زميني اشباع و نرم شده و يا به صورت گل در آمده اند

به خارج پرتاب شوند و از اين طريق دهانه هايي گاهاً بسيار بزرگ شبيه به دهانه هاي آتشفشان )شبه كراترCraterيا كراترگون( به وجود مي آيند.

 

◄   مناطق گل فشاني ايران:

درحال حاضر برخي از گل فشان هاي ايران خاموش و يا غيرفعال هستند و برخي ديگر فعال بوده و داراي فعاليت متناوبي هستند. در فصول بارندگي، فعاليت آن ها بيشتر مي شود، اما گل آن ها رقيق تر و سيال تربوده و به صورت سر ريز جاري مي شود. در فصول خشك تر فعاليت آن ها كمتر است و در عوض گل غليظ تر و به حالت انفجاري تر بيرون مي ريزد. در قله اين مخروط ها و داخل كراتر آن ها، دهانه هاي متعددي با قطر چند سانتي متر وجود دارد كه به طور متناوب ازآن ها گل خاكستري يا كمي متمايل به سبز خارج شده و به سوي دامنه ها سرازير مي گردد.

تناوب بيرون ريزي و فوران گل ها در طي زمان، يك ساختمان چند لايه اي را در مخروط ها و زمين هاي مجاور پديده آورده است. اين لايه ها داراي ساختمان فلسي يا پولكي هستند و با يكديگر همپوشاني دارند.به گونه اي كه جديد ترين لايه در رو و در راس مخروط قرار گرفته و قديمي ترين لايه نيز به رنگ روشن است. همچنين گاهي جريان گل غليظ در دامنه مخروط نقوش مينياتوري همانند گچ بري هاي قرنيز شكل را پديد مي آورد. با گذشت زمان و فرا رسيدن مرحله پيري گل فشان، فاصله و تناوب فعاليت هاي آن كمترمي شود و غلظت گل آن افزايش مي يابد. در نتيجه گسترش افقي مخروط كاهش يافته و به ارتفاع آن افزوده مي شود.

از آن پس زمان خاموشي و مرگ گل فشان فرا مي رسد و فرسايش بر آن غالب مي گردد. عمل فرسايش دربرخي موارد منجر به محو كامل گل فشان مي گردد و اثري از آن بر جاي نمي گذارد. اهالي محل در مورداين پديده چندين باور را مطرح مي كنند و بر اساس اعتقادات خود نام هايي را نيز براي گل فشان به كارمي برند.

بخش اعظمي از گل فشان هاي ايران در منطقه اي واقع در كرانه ي درياي عمان در استان سيستان وبلوچستان قرار گرفته است. بسياري از چشمه هاي اين منطقه حاوي گاز محتوي هيدروكربن هاي سبك مثل متان، اتان و پروپان است كه با مقدار كمي گازH2S همراه مي باشد.

مناطق عمده گسترش گل فشان هاي ايران، منحصر به سواحل پست شمالي و جنوبي كشور بوده و به طوركلي در دو ناحيه زير مشهود اند:

- گل فشان هاي واقع در استپ هاي تركمن صحرا، درشرق درياي مازندران

- گل فشان هاي سواحل درياي عمان درحد فاصل ميناب تا بندر گواتر

 

◄   ويژگي گل فشان ها:

اين پديده ها به صورت تپه هاي مخروطي قرينه وگاه بي قرينه هستند كه حداكثر ارتفاع آن ها به 30 تا 50 متر مي رسد. مخروط هاي مذكور گاه به صورت انفرادي و در برخي مناطق با يك يا چند مخروط كوچك ترو فرعي همراه هستند. مورفولوژي اين مخروط ها در درجه اول به غلظت و يا سياليت گل هاي خارج شده،كه خود تابع شرايط فصلي و مرحله سني مخروط است، بستگي دارد و در درجه دوم متاثر از فرسايش آب هاي جاري است. به اين معني كه گل فشان هاي مورد اشاره احتمالا با بيرون ريزي گل هاي سيال ترفعاليت خود را آغاز نموده و در نتيجه روانه هاي گل را به نقاط دورتر )چند صد متري دهانه (گسترشمي دهند، و ليكن با گذشت زمان و يا در فصول خشك تر، گل ها غليظ تر شده، شكل تقريبا خميري به خود مي گيرند و به بيرون مي ريزند. در چنين شرايطي است كه گل ها قادر نيستند خود را به نقاط دورتربرسانند و در محل دهانه، مخروطي را شكل مي دهند كه شيب دامنه آن ها تقريبا تند بوده و به 45 درجه وبيشترمي رسد. اما چون مواد متشكله سست و داراي نفوذ پذيري كم مي باشد، ديري نمي پايد كه آب هاي جاري آن ها را مي فرسايند و با ايجاد فركندها و آبكند ها به تقطيع دامنه هاي مخروطي مي پردازند. اين مخروط ها، همانند مخروط هاي آتشفشا ني داراي دهانه اي به شكل كراتر هستند كه قطر آن ها از چندين سانتي متر تا چندين ده متر متغير است. عمق اين دهانه ها چندان زياد نبوده و جداره داخلي دهانه شيبي تند و در حدود85تا 90 درجه داردبخشي از ديواره پيراموني دهانه، باز بوده و معبري براي خروج گل سرريز، مي باشد. اين وضعيت عاملي براي بي قرينه شدن مخروط به شمار مي آيد.

در برخي موارد، مانند گل فشان سند، چون ارتفاع مخروط بسيار كم است و در دهانه نيز گل نسبتا رقيقي حضور دارد و دهانه آن به شكل يك مخروط كوچك خود نمايي مي كند. در حل حاضر بعضي گل فشان ها خاموش و يا غير فعال هستند و برخي ديگر فعال بوده وداراي فعاليت متناوبي هستند. در فصول بارندگي،فعاليت آن ها بيشتر مي شود، اما گل آن ها رقيق تر و سيال تر بوده و به صورت سرريز جاري مي شود. درفصول خشك تر فعاليت آن ها كمتر است و در عوض گل غليظ تر و به حالت انفجاري تر بيرون مي ريزد. درقله اين مخروط ها و داخل كراتر آن ها، دهانه هاي متعددي با قطر چند سانتي متر وجود دارد كه به طورمتناوب از آن ها گل خاكستري يا كمي متمايل به سبز خارج شده و به سوي دامنه ها سرازير مي گردد.

 

دوره تناوب اين پديده 10 تا 15دقيقه است كه معمولا با لرزش خاك همراه مي باشد. دبي گل خارج شده در هر بار 3 تا 5 ليتر است. دهانه ي داخل كراتر يا واقع در سطح دامنه مخروط غالباً تغيير مكان مي دهند. گل خارج شده سرد و فاقد بخار آب مي باشد. گاهي صداهايي مانند شليك گلوله تفنگ نيزشنيده مي شود. گل خروجي بسيار چسبناك بوده و بوي گاز متان و گوگرد از آن استشمام مي شود و دماي آن برابر با دماي محيط مي باشد و خاصيت پاك كنندگي دارد، زيرا به هنگام شستشوي كمي كف مي كند.

اين گل ها خواص درماني داشته و براي بيماري هاي پوستي مفيد است. به گفته اهالي منطقه، گل فشان هايي در اين ناحيه وجود دارد كه نفت خام از آن ها نشت مي كند و بوي آن به خوبي استشمام مي شود.

تناوب بيرون ريزي و فوران گل ها در طي زمان، يك ساختمان چند لايه اي را در مخروط ها و زمين هاي مجاور پديده آورده است. اين لايه ها داراي ساختمان فلسي يا پولكي هستند و با يكديگر همپوشي دارند. به گونه اي كه جديد ترين لايه در رو، و در راس مخروط قرار گرفته و قديمي ترين لايه نيز به رنگ روشن است. همچنين گاهي جريان گل غليظ در دامنه مخروط، نقوش مينياتوري همانند گچ بري هاي قرنيز شكل را پديد مي آورد. با گذشت زمان و فرا رسيدن مرحله پيري گل فشان، فاصله و تناوب فعاليت هاي آن كمترمي شود و غلظت گل آن افزايش مي يابد. در نتيجه گسترش افقي مخروط كاهش يافته و به ارتفاع آن افزوده مي شود. از آن پس زمان خاموشي و مرگ گل فشان فرا مي رسد و فرسايش بدلندي برآن غالب مي گردد. عمل فرسايش در برخي موارد منجر به محو كامل گل فشان مي گردد و اثري از آن بر جاي نمي گذارد.

گفتني است، گل فشان از جمله پديد ههاي جالب توجه در منطقه ساحلي خزر و درياي عمان هستند. هرچند در نقاط ديگر دنيا نيز وجود دارد اما همبستگي اين عارضه زمين شناسي با منابع نفت و گاز آن را به پديده اي جذاب در اين دو حوضه تبديل كرده است. در كل تعداد گل فشان ها ي زمين بيش از 800عددنيست كه بيش از نيمي از آن ها در اطراف اين دو دريا قرار گرفته، به ويژه تعدادي از آن درحوضه خزر درمنطقه جمهوري آذربايجان واقع شده است.

كارشناسان زمين شناسي و گردشگري بر اين باورند كه در مورد گل فشان هاي شمال و جنوب كشورتاكنون مطالعات سيستماتيك و ارزنده اي انجام نشده و از آن جايي كه اين پديده از ارزش اقتصادي وگردشگري بسيار خوبي برخوردار است، پيشنهاد مي كنند تا اين طرح به عنوان يكي از جد ي ترين طرح ها وبرنامه هاي مطالعات زمين شناسي دريايي همگام با گشايش انستيتوي زمين شناسي دريايي در ايران موردتوجه قرار گيرد.

 

◄   گل فشان هاي فعال سيستان و بلوچستان:

در جنوب شرق ايران 20 گل فشان وجود دارد كه 5 مورد آن ها بين بندر جاسك و ميناب، 9 مورد بين چابهار و بندر جاسك و 6 مورد ديگر هم بين چابهار و مرز ايران و پاكستان به ويژه شمال خليج گواتر قرارگرفته است. مهم ترين اين گل فشان ها در 95 كيلومتري غرب بندر كنارك و در دشت كهير نرسيده به روستاي تنگ در زميني مسطح واقع شده و داراي سه تپه كوچك گل فشان است كه يكي از آن هاشبيه آتشفشان و در حال حاضر فعال است و بقيه آن ها نيز از چند سال قبل به صورت غيرفعال درآمد هاند. دربلنداي اين تپه ها، دهانه هايي به قطر چند سانتي متر وجود دارد و از دهانه گل فشان كه در حال حاضر فعال است، به طور متناوب گل خاكستري رنگ خارج شده و به سوي دامنه ها سرازير مي شود. دوره تناوب اين پديده نادر و زيبا ده تا پانزده دقيقه است كه اين عمل با لرزش خاك همراه است و گاهي به هنگام خروج گل فشان هاي ايران بيشتر در جلگه ساحلي درياي عمان ، صدايي همانند شليك تفنگ از آن به گوش مي رسد.

به خصوص بلوچستان جنوبي تمركز دارند و بيشتر آن ها در حال حاضر فعالند، اما فعاليت آن ها در

فصول مختلف، از سالي به سال ديگر تغيير پيدا مي كند. اين پديده به طور عمده در فصول پر باران ازجاذبه هاي نادر و ديدني استان به شمار مي رود.گل فشان ها در ميان بوميان ساكن استان سيستان وبلوچستان و هرمزگان به صورت هاي مختلفي تلفظ مي شود. مردم منطقه گواتر، جلگه دشتياري و شرق بلوچستان گل فشان را به لهجه محلي "بوتن" و اهالي چابهار، كهير و زرآباد آن را "گل پاشان" و "ناپك" به معناي ناف زمين يا ناف دريا مي نامند و در بين ساكنان شرق استان هرمزگان نيز به "آب باد" معروف است.

گل فشان ناپاق

مهم ترين گل فشان قسمت مركزي ناحيه ي بلوچستان به "ناپاق" معروف است كه در فاصله 75 كيلومتري شمال غربي بندر چابهار قرار گرفته است. قله ي مخروطي شكل آن حدود 50 متر از سطح زمين ارتفاع داردو از مسافت بيش از سي كيلومتري قابل ديدن است. قسمت مركزي آن به شكل گنبد با سطح نسبتا شيبداري به شكل مخروط است كه قطر قاعده آن در حدود 1 كيلومتر مي باشد و از گل هاي قديمي تر به وجودآمده است. دهانه آن حدود 5 متر قطر دارد و از لجن تيره رنگ و جوشان پر شده است. گاز در فواصل 5 تا10 ثانيه با شدت از دهانه خارج مي شود و در نتيجه آن قطعات گل به ارتفاع چندين متر به هوا پرتاب مي شوند.چنين ساختي در سطح رسوبات توربيدايتي و ولكانيكي سازند سينا در آق دربند كپه داغ نيز ديده شده

است.

 

◄   گل فشان پيرگل:

گل افشان پيرگل در يك هزار و 300 كيلومتري خاش با ارتفاع يك هزار و 653 متر بين حصار كوه هاي تفتان نمونه اي بي بديل از آفرينش را در اين منطقه به نمايش مي گذارد. گل افشان ها پديده جالب ومهيجي هستند كه با جزر و مد دريا از دل زمين گل به بيرون پرتاب مي كنند. گستره اي 3 هكتاري پوشيده در لفافه گل هاي رس و مارن، بدون هيچ گياه و سبزي در اطراف، منحصر و تك افتاده در نزديكي ساحل درياي آزاد، منظره اي زيبا از عارضه جغرافيايي به نمايش گذاشته است. پيرگل نام گل فشان مشهورخاش است. خاك حاشيه اش كه ترك برداشته و خشك و نيمه خشك، تكه تكه شده، با رنگي شبيه خاك كائولين )خاك زرد( جلايي زيبا به فضاي بين كوه هاي سپيدپوش تفتان داده است.

اين گل فشان يكي از زيباترين فورآن هاي گل بوده كه در روستاي گونيچ كارواندر قد برافراشته و همان طوركه اشاره شد، در محدوده سه هكتاري آن هيچ گونه پوشش گياهي و جانوري وجود ندارد. اين گل فشان زيبابا دهانه هاي فوراني بسيار به عنوان اثري طبيعي و ملي به ثبت رسيده و اين جاذبه طبيعي در دنيا نظيرندارد و در جذب گردشگر بسيار موثر است. هر چند در نقاط ديگر دنيا نيز چنين پديده هايي چشم هربيننده اي را مجذوب مي كند اما همبستگي اين عارضه زمين شناسي با منابع نفت و گاز بر اهميت آن مي افزايد.

تاكنون مطالعات سيستماتيك و ارزنده اي روي اين گ لفشان انجام نشده است. از آن جا كه اين پديده داراي ارزش اقتصادي و گردشگري بالايي است، ضروري است ضمن انجام مطالعات متعدد روي آن براي جذب گردشگران و تشويق سرمايه گذاران در اين منطقه توجه ويژه اي صورت پذيرد.

براساس اطلاعات زمين شناسي موجود اين گ لفشان همانند گنبدهاي نمكي بوده و گاهي همراه آن ها ديده مي شود و شايد بتوان آن ها را گنبدهاي رسي ناميد. به علت نزديكي زياد اين منطقه به اقيانوس هند، وجودقله آتشفشاني نيمه فعال تفتان و همچنين شكل هاي خاص پوسته زمين در اين ناحيه باعث به وجود آمدن فشارهاي زيادي به پوسته زمين و خروج آب همراه با گل و لاي مي شود.گل فشان پيرگل به طور عمده در فصول مختلف سال از جاذب ههاي نادر و ديدني منطقه به شمار مي رود، اين گل فشان داراي 15 سوراخ استخراج گل است كه از بلندترين گنبد آن، گ لهاي بيشتري تراوش مي كند وگل ها سرد هستند. علاوه بر گ لفشان پيرگل، گ لفشان هاي ديگري در شمال و جنوب ايران از جمله چابهارو در مقياس كوچك تر قرار دارند.

 

◄   گل فشان تنگ:

يكي از بزرگ ترين گل فشان هاي ايران، گل فشان تنگ است كه در فاصله 400 متري جاده ساحلي بندرصيادي تنگ در 100 كيلومتري غرب شهرستان چابهار واقع شده و داراي تپه مخروطي به ارتفاع 45 متر ازسطح دريا مي باشند.

گل فشان تنگ با مختصات جغرافيايي"1 ′28 25شمالي"59 ′55 59 شرقي به عنوان بزرگ ترين وبارزترين گل فشان ايران در سواحل شمالي درياي عمان، خودنمايي كرده و بر جاذبه هاي طبيعي سواحل جنوبي كشورمان افزوده است. تنگ با تپه اي مخروطي شكل و با چندين دهانه كه به صورت متناوب يكي ازدهانه ها خاموش و ديگري فعال مي شود. خروج و فوران گل با دبي متفاوت معمولا بين 3 تا 5 دقيقه به صورت متناوب تكرار شده و از قسمت غربي مخروط كه ديواره آن فرو ريخته به سمت زمين هاي اطراف جريان مي يابد.

فوران گل با تشكيل حباب هايي با اشكال گوناگون تواْم با سروصدا مي باشد. اين روانه هاي گلي سرد كه ازدهانه مخروط گل فشان خارج مي شوند با گذشت زمان به صورت لايه لايه روي هم قرارگرفته و تا مسافتي دور از دهانه گسترش يافته و در مجاورت هواي گرم و آفتاب شديد منطقه خشك شده و شكاف هايي در آنها پديد مي آيد، دامنه گسترش اين روانه هاي گلي در اطراف مخروط گل فشان تا 400 الي 500 متر رسيده است. وجود مارن هاي فراوان در گل هاي خارج شده رنگ خاكستري آن را سبب شده است.

 

 

كوه گل افشان تنگ داراي 100 متر ارتفاع است و اطراف اين كوه را بياباني وسيع فرا گرفته كه ظاهرا اين بيابان نيز همچون خود كوه ماحصل اتفاقاتي درون زمين است. اطراف كوه به فاصله حدود 200 متر از كوه،چاله اي به عمق حدود 2 متر ايجاد شده كه براي رسيدن به كوه بايد وارد اين چاله شد.

بالا رفتن از كوه اگر فصل بارندگي نباشد؛ تقريبا راحت است. در بالاترين نقطه كوه چاله اي به قطر كمتر ازيك متر و به عمق حدود نيم متر وجود دارد كه با گل پوشيده شده است. در فواصل زماني حدود يك دقيقه،مقداري گل با صداي خاصي شبيه به تركيدن يك حباب، از چاله خارج و به اطراف پراكنده مي شود. احتمالا تمام اين كوه در طول ساليان دراز بر اثر فعاليت اين چشمه ايجاد شده باشد. در كنار اين كوه، دو كوه كم ارتفاع ديگر وجود دارد كه به نظر مي رسد زماني آن ها نيز گل افشان بوده اند.

نظرات گوناگوني در مورد علت وجود اين چشمه ها ذكر شده كه آنوبانيني محتمل ترين آن ها را بيان مي نمايد. به علت نزديكي زياد اين منطقه به اقيانوس هند و همچنين شكل خاص پوسته زمين در اين ناحيه، پوسته اقيانوس با شيب بسيار تندي در زير اين منطقه به داخل زمين فرو مي رود كه باعث به وجودآمدن فشارهاي زيادي به پوسته زمين مي گردد. فشار به وجود آمده باعث خروج آب و به همراه آن گل ولاي مي شود. اين عامل يكي از علت هاي به وجود آمدن گل فشان ها و چشمه هاي آب معدني فراوان دراين منطقه به حساب مي آيد.

سرد بودن گل و عدم وجود بخار به همراه آن تاييدي بر صحت ادعاي ذكر شده است. زيرا در مناطقي كه پديده هاي مشابهي به علت گرماي زمين و فعاليت هاي آتشفشاني رخ مي دهد، خروج آب گرم به همراه بخار طبيعي تر است. اين گل فشان نسبت به گل فشان پيرگل خاش كه در سال 1380 به عنوان يك اثر طبيعي- ملي شناخته شده است داراي مزاياي ويژه اي است كه از اين رو مي تواند به فهرست آثار طبيعي كشورافزوده شود:

1- فاصله نزديك آن به بندر چابهار كه به علت دارا بودن منطقه آزاد تجاري، سواحل صخره اي كم نظير وامواج خروشان، جنگل هاي حراو... همواره مورد توجه مسافرين و طبيعت دوستان بوده و هست.

2- وضعيت توپوگرافي منطقه به نحوي است كه تپه مخروطي شكل گل فشان در دشت هاي منطقه كاملاواضح و نمايان است.

3-  راه مناسب و اهميت منطقه.

 

◄   گل فشان بولوبولو:

نيز گل فشان مهم ديگرى است كه در جنوب شرق ايران و بولوبولو اما گل فشان واقع در روستاي تنگ يا در 95 كيلومترى غرب بندر كنارك و در دشت كهير نرسيده به روستاى تنگ در زمينى مسطح واقع شده است. اين گل فشان داراى سه تپه كوچك است كه يكى از آن ها شبيه آتشفشان و در حال حاضر فعال است و بقيه آن ها نيز از چند سال قبل به صورت غيرفعال در آمده اند. در بلنداى اين تپه ها، دهانه هايى به قطرچند سانتى متر وجود دارد و از دهانه گل فشان كه در حال حاضر فعال است، به طور متناوب گل خاكسترى رنگ خارج شده و به سوى دامنه ها سرازير مى شود. دوره تناوب اين پديده نادر و زيبا ده تا پانزده دقيقه است كه اين عمل با لرزش خاك همراه است و گاهى به هنگام خروج گل، صدايى همانند شليك تفنگ ازآن به گوش مى رسد.

 

 

◄   گل فشان هاي كرانه خزر:

گل فشان "گميشان"، "قارنيارق" و "نفتليجه" از جاذبه هاي كم نظير گردشگري گلستان و قلب تپنده خزربه شمار مي آيند كه به رغم سردي و خاموشي از فوران همچنان زيبا و پر جاذبه و در عين حال ناشناخته ماندند. اين قلب هاي تپنده، پر جاذبه و كم خروش خزر به عنوان مناظر طبيعي، درماني و گردشگري به رغم داشتن جاذبه هاي فراوان همچنان ناشناخته باقي مانده اند و براي معرفي، نياز به تلاشي مضاعف دارند.

اين پديده ها از زيباترين پديده هاي طبيعي به اشكال مخروط هاي كوچك آتشفشاني از جنس گل يا ماسه هستند كه ابعاد آن ها از چند سانتي متر تا چندين متر متغير است و به نظر مي آيد قسمت مركزي آن ازجنس ماسه و بخش خارجي آن از جنس گل باشد. در اين آتشفشان ها، تزريق مواد گلي و ماسه اي از زير به داخل شكاف و به همراه آب صورت مي گيرد و به مواد گلي كه از شكاف خارج مي شود، روانه گلي مي گويند.

پرتاب شدن سريع گل هاي روان و آبكي كه با حباب و صدا همراهند موجب شكل گيري مخروط مي شود ودر مركز اين مخروط ها، حفره كراتر مانند براي خروج مواد وجود دارد كه در اثر ايجاد شكاف در سطح زمين و تزريق مواد از زير همراه آب و گاز شكل مي گيرند. بررسي ها نشان مي دهد كه اين مخروط ها در مناطق زلزله خيز و در امتداد برخي از گسل ها به وجودمي آيند و ته نشست سريع مواد و خروج بعدي آب از لابه لاي ذرات باعث تشكيل آتشفشان گلي در سطح رسوبات مي شود.

برخي نيز معتقدند كه گل فشان ها، منشا تكتونيكي دارند و عمل فرورانش و فشارهاي ناشي از حركات تكتونيكي دليل پيدايش آن ها است و برخي نيز معتقدند كه گل فشان ها در مناطق آتشفشاني ايجادمي شوند.گل فشان "قارنيارق" در شرق گميشان، "نفتليجه" در شمال شرق گميشان و "اينچه" در كنار تالاب اينچه برون گل فشان هاي معروف استان گلستان هستند و همگي با خروج گاز، آب حاوي كلريد سديم و موادنفتي آروماتيكي فعال هستند. گل فشان نفتليجه در شمال شرق گميشان با مواد نفتي همراه بوده و تپه اي را در وسط يك دشت صاف ازخمير گلي، نفتي كه از دهانه آن خارج مي شود ايجاد كرده و فعاليت گازي بالايي نيز دارد.

قارنيارق نيز در زبان محلي يعني جايي كه شكم زمين شكافته شده، با قطر دهانه حدود 600 متر بزرگ ترين گل فشان گلستان محسوب شده كه رسوبات نمكي، گاز متان و آثاري از مواد نفتي از آن خارج مي شود و اهالي بومي به خواص درماني آن اعتقاد دارند.گل فشان اينچه نيز در كنار تالاب اينچه برون واقع است كه در سال هاي گذشته صدور مجوز چاه هاي بهره برداري در كنار تالاب، اين گل فشان را از فعاليت انداخته است.

گل فشان، پديده زمين شناسي نادر و جذابي براي گردشگري است و نزديكي چاه هايي از اين قبيل در همجواري تالاب ها كار درستي نيست و بايد براي اين گونه فعاليت ها فاصله اي در نظر گرفته شود زيرا فعاليت انساني در كنار اكوسيستم هاي طبيعي اثرات منفي دارد.گل فشان ها در معرفي جاذبه هاي گردشگري ديگر مانند تالاب ها، صحرا، بازارچه مرزي، سد وشمگير وبسياري مجموعه هاي ديگر استان گلستان نقش موثري دارند.

نخستين مجموعه گل درماني كشور توسط بخش خصوصي در گل فشان نفتيلجه در شهر گميشان در حال احداث است و اين طرح براي اولين بار در سطح كشور در حال اجرا است. استفاده از خواص اين گل فشان ها به ويژه در زمينه درمان پوكي استخوان و بيماري هاي پوستي از مزاياي اجراي اين طرح است. گل درماني يكي از انواع گردشگري رايج در دنيا بوده كه در صورت فعال كردن آن سودآوري زيادي به همراه خواهد داشت. با توجه خواص فراوان اين گل فشان ها مي توان براي گسترش صنعت توريسم و توريسم درماني بهره گيري كرد و اين امر مستلزم معرفي و شناخت بيشتر اين پديده ها و ارائه امكانات و خدمات بيشتر در حاشيه اين مناطق است.

گل فشان هاى منطقه گميشان و بندر تركمن اين گل فشان تپه اي دايره اي شكل به قطر 20 متر و ارتفاع 2 متر تشكيل داده و داراي يك دهانه اصلي وچند دهانه كوچك تر جانبي است كه دهانه هاي جانبي، ثابت و دايمي نيستند. اين گل فشان مانند ديگر گل فشان هاي حاشيه درياي خزر، در ارتباط با ميدان هاي گاز و نفت است و درمنطقه ظهور آن بوي نفت خام به مشام مي رسد و گل آن غلظت كمي دارد و به همين دليل حباب هاي توليدشده توسط آن به سرعت منفجر مي شوند.

در بخش جنوبى درياى خزر در منطقه گميشان علاوه برگل فشان دشت تركمن كه محل رويداد آن در فاصله قابل توجهى از ساحل دريا قرار دارد، گل فشان هاى ديگرى نيز در خشكى در خاور گميشان و شمال آق قلا وجود دارند )گل فشان هاى نفتليجه و قارنياريق تپه( كه بررسي هاى اوليه نشان دهنده وجود ارتباط ساختارى و احتمال هم زمانى فعاليت دوره اى در اين گل فشان ها مى باشد.

ادامه رشته كوه هاى قفقاز با روند شمال باخترى- جنوب خاورى، به صورت برجستگى زيرآبى بخش هاى ميانى و جنوبى درياى خزر را از هم جدا مى سازد. نهشته هاى موجود شامل رسوبات نئوژن و كواترنرى با ضخامت تقريبي 10 كيلومتر اس ت كه بر روى نهشته هاى قديمى تر و بر روى پوسته اقيانوسى موجود قرارگرفته اند. بر مبناى اطلاعات حاصل از عمليات لرزه نگارى، وجود تاقديس ها و ناوديس هاى بزرگى دربخش جنوبى درياى خزر و ارتباط نزديك محل گل فشان ها با اين ساخت ها به اثبات رسيده است. حضورگل فشان ها همواره راهنماى خوبى براى پى جويى هاى نفتى به شمار مى آيد.

بخش جنوبى درياى خزر به ويژه ميدان هاى نفتى جمهورى هاى آذربايجان و تركمنستان و تا حدودى شمال بندر تركمن در ايران بيشترين پراكندگى گل فشان هاى خزر را نشان مى دهد كه حدود 70 درصد گل فشان هاى جوان را شامل مى شود. گل فشان هاى قارنياريق تپه و نقتليجه معروف ترين گل فشان هاى شناخته شده در كشور ما درناحيه خزر هستند كه دراين بخش تشريح شده اند.

 

◄   گل فشان نفتليجه:

اين گل فشان در فاصله 16 كيلومترى شمال گميشان در ميان دشت به صورت تپه برجسته مخروطى شكل و مدورى ديده مى شود كه دست كم در حدود 4 تا 5 متر از زمين هاى اطراف بلندتر است. در بخش مركزى و رأس تپه دهانه گل فشان با قطر تقريبى 10 متر قرار دارد كه فوارن گل و لاى به همراه خروج حباب هاى گاز قابل مشاهده است. دهانه گل فشان به صورت نا متقارن در ميان مخروط واقع شده به طوري كه شعاع بزرگ ترين دايره به مركزيت دهانه در حدود 100 متر و كوچك ترين دايره در حدود 50 متراست. به اين ترتيب قطر ميانگين مخروط در حدود 150 متر برآورد مى گردد كه در حاشيه آن آب شورتجمع يافته و در برخى نقاط آثارى از وجود مواد نفتى مشاهده شده است )واژه نفت در نام اين گل فشان نيز به اين نكته اشاره دارد(. خروج مواد به صورت ناپيوسته و نامنظم معمولاً به صورت فوران شديد پس ازدقايقى آرامش و سكون صورت گرفته، كه با استشمام بوى گاز همراه مي باشد. با دور شدن از دهانه گل فشان ميزان سياليت مواد كاهش يافته و به تدريج از نظر سنى قديمى تر مى شدند. در واقع با توجه به چينه شناسى نهشته ها از نظر سنى مى توان مخروط را به دو بخش قديمى تر )بخش خارجى يا پائينى( بارنگ روشن مواد، بدون رطوبت )يا با رطوبت كم( و با شيب ملايم و بخش جديدتر با رنگ تيره، شيب تندترو رطوبت زياد )با نزديك شدن به دهانه حالت باتلاقى پيدا مي كند( تقسيم نمود.

 

◄   گل فشان قارنياريق تپه:

قارنياريق تپه در زبان تركمنى به معناى تپه شكم پاره است و اين مفهوم با ويژگي هاى آن هم خوانى دارد.اين گل فشان در فاصله 29 كيلومترى شمال خاورى گميشان و در 12 كيلومتري شمال غربي آق قلا وكيلومتر هفت جاده "قلعه جيق" با قطر خارجي 700 متر داراي يك فرو افتادگي در داخل به عمق تقريبي پنج تا 10 متر بوده و در مركز اين چاله يك تپه مخروطي شكل كه در راس آن چاله اي قرار داشته، دهانه گل فشان متروكه اي را نشان مي دهد.

وسعت آن بسيار زياد و بيش از 500 متر مربع مى باشد. از نظر ريخت شناسى شامل يك حلقه خارجى)بخش قديمى تر( و يك بخش داخلى )مخروط جوان تر(مى باشد كه بين آن ها به وسيله آب پرشده است. با توجه به ابعاد بزرگ و فرسايش پيشرفته در نهشته هاى ديواره مخروط اين گل فشان مى توان سن بيشترى را نسبت به گل فشان نفتليجه براى آن در نظر گرفت. به دليل باتلاقى بودن زمين امكان بررسى بخش داخلى مخروط وجود نداشته و نمى توان درمورد چگونگى فعاليت و فوران مواد اظهار نظر نمود ولى به نظر مى رسد فعاليت زيادى نداشته باشد. نكته قابل توجه اين است كه اين گل فشان با گل فشان هاى نفتليجه وگل فشان اخير در درياى خزر در يك فاصله تقريبى 50 كيلومترى در يك راستا قرار دارند. اين نكته تا حدودى تأييد كننده رويداد اين پديده بر روى و يا در راستاى ساختمان هاى تكتونيكى خطى نظيرتاقديس ها ياگسله ها بوده و ارتباط نزديك آن را با اين ساخت ها نشان مى دهد.چنان چه گفته شد همخوانى محل رويداد گل فشان ها با ساختمان هاى تكتونيكى امرى شناخته شده بوده و موارد بسيارى از اين همخوانى در حوضه هاى نفتى خزر ديده شده است.

قرارگيرى خطى گل فشان هاى قارنياريق تپه، نفتليجه و گل فشان دشت تركمن خاور جنوب خاورى- باخترشمال باخترى را مى توان با ساختارهاى تكتونيكى زيرسطحى مربوط دانست. با استفاده از نقشه هاى زمين شناسى وجود چنين ساختارى را به طور مستقيم نمى توان دريافت ولى نحوه گسترش و ريخت شناسى نهشته هاى سطحى و راستاى قرارگيرى گل فشان هاى ياد شده تا حدودى مى تواند وجود اين ساختار را درزير نهشته ها نشان دهد.

گل فشان قارنياريق تپه ابعاد به مراتب بزرگ ترى از نفتليجه دارد. از نظر وضعيت فعاليت مى توان گل فشان دشت تركمن را فعال تر از نفتليجه دانست ضمن اين كه هم زمان با فعاليت آن فعاليت محدودترى نيز درنفتليجه صورت گرفته است. آثار فعاليت جديدى درگل فشان قارنياريق تپه محسوس نيست. به اين ترتيب با توجه به ابعاد، ترتيب قرارگيرى و وضعيت فعاليت شايد بتوان گفت كانون فعاليت و فوران مواد در ساختارزيرسطحى از گل فشان قارنياريق تپه به سوى گل فشان جديد در دريا مهاجرت نموده است كه دليل آن رامى توان تغيير در نحوه عملكرد و راستاى نيروهاى تكتونيكى در عمق دانست.

 

◄   گل فشان گوبكل جه:

گل فشان "گوبكل جه" در شمال منطقه گوبكل جه و در حاشيه شرقي جاده صوفيكم به صورت پنج چاله برون مخروط به قطر تقريبي هر يك دو متر در مجاورت هم و در يك امتداد نيز به طور همزمان فعال،مشاهده مي شود.

 

◄   گل فشان اينچه:

گل فشان اينچه يكي ديگر از گل فشان هاي دشت گرگان است در 26 كيلومتري شمال آق قلا در مجاورت حاشيه غربي درياچه اينچه است. در اين گل فشان گودال مدور به عمق 10 متر و قطر هشت متر وجود داردكه از آن گاز، آب حاوي كلريد سديم و مواد نفتي آروماتيكي خارج مي شود كه آثار سكوي حفاري نفتي درآن ملاحظه مي گردد.در سال هاي گذشته صدور مجوز چاه هاي بهره برداري از يد در كنار تالاب، اين گلفشان را از فعاليت انداخته است.

 

◄   گل فشان هاي جمهوري آذربايجان:

از حدود 700 گل فشان شناسايي شده در دنيا، 300 گل فشان در آذربايجان و در حاشيه درياي خزر گزارش شده است كه توانايي بيرون ريختن ميليون ها متر مكعب گازهاي هيدروكربني و كوهي از گل رادارند.خوشبختانه خسارت ناشي از اين گل فشان ها كم بوده و بسياري از توريست ها براي استفاده از اثرات درماني استخر گل فشان ها به اين مناطق سفر مي كنند.

گل فشان هاي جمهوري آذربايجان نمادهاي ديدني وجود منابع نهفته نفت و گاز در زير عمق زمين دردرياي خزر هستند. تراوش گاز زماني اتفاق مي افتد كه زير سطح زمين از گاز متان اشباع شده و به دنبال پيداكردن راه عبور به سطح هستند.

مثال مشهور تراوش گاز، در يانارداق (كوهستان آتش) در شبه جزيره آبشرون است. مردم غالباً براي ديدن رقص شعله ها به آن جا مي روند و از تماشاي اين پديده دلفريب كه هيچ گاه خاموش نمي شود لذت مي برند و اين براي آن ها جالب است كه بفهمند چگونه اين آتش جاويد مي ماند و از داخل زمين مي سوزدو وسيله اي براي پرستش مي شود.

مردم آذربايجان پيدايش آيين زرتشتي در آذربايجان را - در حدود 2000 سال پيش- با اين پديده زمين شناسي مرتبط مي دانند. بر طبق نظر آنان اسم كشور "آذربايجان" نيز از كلمه آذر به معني "آتش" از زبان فارسي مشتق شده است. اين آيين آتش پرستي مهم ترين آيين تاريخي قبل از اسلام در اين منطقه بوده است.

حجم نهايي ساليانه گاز گسيل شده توسط همه گل فشان ها در آذربايجان 20 ميليون مترمكعب در سال برآورد شده است. در سال 1964 گل فشان "Turaghayi"شعله هايي ايجاد كرد كه چندين سال سوختن آن به طول انجاميد و 500 ميليون مترمكعب گاز از آن آزاد گرديد.گل فشان هاي آذربايجان معمولا خارج از مراكز جمعيتي، به طور ناگهاني و در زمان كوتاهي اتفاق مي افتند.

به همين دليل مشاهده آن ها از ابتدا تا انتها ميسر نمي گردد. به استثناي گل فشان "Lokbatan"

كه توسط دانشكده علوم موسسه زمين شناسي آذربايجان مطالعه گرديد و فوران آن بيشتر از 20 ساعت به طول انجاميدLokbatan نام منطقه اي واقع در 15 كيلومتري جنوب باكو است كه در زمان هاي گذشته به علت وجود گل، شتر ها در آن غرق شده اند.

گل فشان هاي آذربايجان در اندازه و شكلشان تنوع دارند، اما بيشتر گل فشان هاي اين كشور مخروط

كوچك يا منفذ خروج گل دارند. اين مخروط هاي كوچك جالب بوده و حتي منظره زيبايي دارند و گل سرد،آب و گاز به بيرون مي ريزند. در اين گل ها خواص درماني )يد، برم، كلسيم، منيزيم، اسيدهاي ارگانيك وهيدروكربن هاي آروماتيك( گزارش شده است. اين محلول گلي ماده سمي قابل توجه اي ندارد.

گل فشان ها اثري جاويدان و بي همتا هستند كه نياز به محافظت دارند و تاكنون در مورد 23 گل فشان درآذربايجان اين محافظت انجام گرفته است.

 

◄   شيوه جديد جست و جوي گل فشان:

پژوهشگران زمين شناس آذربايجان به تازگي موفق به استفاده از شيوه هاي جديد براي يافتن گل فشان شناسايي آبشرون شده اند و با اين روش، گل فشان هاي مدفون شده اي را در جنوب غربي شبه جزيره كرده اند.

گل فشان ها به مدت 40 سال در موسسه زمين شناسي مطالعه مي شدند ولي برخي ترديدها درباره اين بخش از علوم وجود داشت. هيچ نظريه كاملي راجع به تشكيل و ساز و كار گ لفشان ها وجود نداشت و هيچ اطلاعات قابل توجهي راجع به گل فشان هاي مدفون شده، ارائه نشده بود.اين محققان با استفاده از عكس هاي گرفته شده از منطقه و روش هواي دكد شده به شناسايي گل فشان ها پرداخته اند.

همان طور كه مي دانيم، بيش از 90 درصد نهشته هاي نفت و گاز آذربايجان داراي ساختارهاي گل فشان مي باشند؛ از اين رو، گ لفشان هايي كه به تازگي كشف شده است، مي تواند گواه محتوي نفت و گاز در اين مناطق باشد.

 

◄   كشف گل فشان در سطح مريخ:

دكتر عباس كنگي، عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد شاهرود و پژوهشگر زمين شناسي سياره اي،موفق به كشف پديده گل فشان به جا مانده از فعاليت هاي آتشفشاني در سطح سياره مريخ شد.

يافته هاي جالب توجه اين محقق ايراني كه به گفته وي احتمالا نخستين گزارش علمي از وجود گل فشان در سطح سياره سرخ است در قالب مقاله اي در شماره ماه مه 2007 مجله علمي معتبر(ASTRONAUTICA (Elsevier- ACTA مجله آكادمي بين المللي كيهان نوردي- ارائه شده است. اثبات اين كشف مبني بر فعاليت گل فشان ها در سطح مريخ كه با بررسي يكي از آتشفشان هاي باستاني مريخ موسوم به Hecate Tholus و با بهره گيري از اطلاعات حاصل از فضاپيمايي مارس اكسپرس ناسا حاصل شده مي تواند فصل جديدي در كاوش ها در سياره مريخ بگشايد چرا كه با توجه به آن چه در نمونه هاي مشابه زمين مشاهده شده، گل فشان ها از محل هاي داراي پتانسيل حيات فسيل شده در سطح سياره سرخ مي باشند.

وي با بيان اين كه چون مطالعه بر روي مريخ به صورت غير مستقيم انجام مي شود، در بيشتر موارد آن را با مدل هاي زميني تطبيق مي دهند، تصريح كرد: مطالعه حيات بر روي سياره مريخ به دو صورت جستجوي حيات زنده و موجودات فسيل شده انجام مي شود. وجود حيات زنده در مورد مريخ منتفي مي باشد، اما دانشمندان به دنبال شناسايي مناطقي هستند، كه آثاري از حيات گذشته در آن جا مشاهده مي شود. اثبات فعاليت گل فشان ها در سطح مريخ مي تواند به عنوان يكي ديگر از محل هاي داراي پتانسيل حيات فسيل شده در سطح سياره باشد.

به عبارت ديگر ارگانيسم هاي گرما دوست، با سوخت و سازهاي متنوع، توانايي زندگي در شرايط نامناسب رادارند و مي توانند از تركيبات آهن و ديگر منابع انرژي موجود در محيط بهرمند شوند. بنابراين مي توان پيش بيني كرد مجموعه هاي حياتي در داخل رسوبات گل مانند حاشيه آتشفشان هكاتيس تالوس بر سطح مريخ به صورت مجموعه هاي ميكروبي، در شكل استروماتوليت و ميكرو فسيل ها قابل دسترسي باشد.

به گفته كنگي هر روز هزاران تصوير و طيف هاي نوري توسط فضاپيماها مستقر در مدار مريخ تهيه و به زمين ارسال مي گردد. در چنين شرايطي با وجود فاصله بيش از 55 ميليون كيلومتري مريخ از زمين مي توان به كمك تكنيك هاي سنجش از دور علاوه بر بررسي ساختمان هاي زمين شناسي سطح سياره،خصوصيات مغناطيسي، جنس سنگ ها، درجه حرارت و ديگر خصوصيات مورد نياز را به دست آورد.آخرين فعاليت آتشفشاني كه در مريخ اتفاق افتاده مربوط به 20 ميليون سال پيش است و پديده گل فشان در آتشفشان هكاتيس تالوس جزو فعاليت هاي جديد سياره محسوب مي شود.

تا سال 1997 تصاوير تهيه شده از سطح مريخ داراي قدرت تفكيك پايين بود. بنابراين شناسايي بسياري ازساختمان هاي زمين شناسي از جمله گل فشان ها در سطح سياره ممكن نبود؛ بنابراين، بحث وجود گل فشان ها در مريخ حداكثر در حد گمانه زني و طرح سوال بود.

از سال 1997 تا 2001 فضاپيما Global Surveyor در مدار مريخ مستقر شد و سطح سياره به صورت دقيق نقشه برداري شد. با استقرار فضا پيما مارس اكسپرس در سال 2003 در مدار مريخ تصاوير با رزلوشن بالا ازبخش هاي مختلف سياره تهيه شد و دور جديدي از تحقيقات در سطح اين سياره آغاز شد.

 

 

 

 

 

گروه علمي فدک

کليه مطالب ارسالي با نام اشخاص و ذکر منبع در اين سايت درج مي شود

راهنما  |  آمار سايت  |  درباره ما  |  تماس با ما  |  نظر خواهي  | آرشيو  |  عضويت در سايت