فرهنگ و تاريخ | سرگرمي | نيازمنديها | مذهبي | اقتصادي | خانواده و اجتماع | هنر | اخبار | ورزش | کامپيوتر | گردشگري | صنعت و دانشگاه | صفحه اصلي

صفحه اول بخش کشاورزي
دانشگاه ها و اساتيد کشاورزي
آموزش علوم رشته کشاورزي
نرم افزارهاي رشته کشاورزي
مراکز تحقيقاتي کشاورزي
پروژه تحقيقاتي کشاورزي
رده بندي سايتهاي کشاورزي
متخصصين رشته کشاورزي
بانک مقالات رشته کشاورزي
پايان نامه هاي دانشجويي
مجلات و نشريات کشاورزي
گالري عکس بخش کشاورزي
 
 

عنوان: انواع خشکسالي

نويسنده: علي رضا غفاري سعيد عبدالله زاده             ايميل: geologyinfo@gmail.com

منبع اطلاعاتي: gsim.blogfa.com             تاريخ نگارش: 26/10/1385

عکس
 

 

گالري تصاوير

 

مطالب مرتبط 1

 

مطالب مرتبط 2

 
 
 

خشكسالي حالتي نرمال و مستمر از اقليم است. گرچه بسياري به اشتباه آن را واقعه اي تصادفي و نادر مي پندارند. اين پديده تقريباً در تمامي مناطق اقليمي رخ مي دهد ، گرچه مشخصات آن از يك منطقه به منطقه ديگر كاملاً تفاوت مي كند. خشكسالي يك اختلال موقتي است و با خشكي تفاوت دارد چرا كه خشكي صرفاً محدود به مناطقي با بارندگي اندك است و حالتي دائمي از اقليم مي باشد.
خشكسالي جزء‌ بلاياي طبيعي نامحسوس است. گر چه تعاريف متفاوتي براي اين پديده ارائه شده ليكن در كل حاصل كمبود بارش در طي يك دوره ممتد زماني معمولاً يك فصل يا بيشتر مي باشد. اين كمبود منجر به نقصان آب براي برخي فعاليت ها ، گروهها و يا يك بخش زيست محيطي مي شود. خشكسالي بايستي در رابطه با برخي شرايط متوسط درازمدت از موازنه مابين بارش و تبخير و تعرق درنظر گرفته شود ، معمولاً در هر منطقه اي يك شرايط خاص بعنوان نرمال تعريف مي شود.
بعلاوه اين پديده با زمان ( فصل اصلي وقوع اين پديده ، تأخير در شروع فصل باراني، وقوع بارش در ارتباط با مراحل اصلي رشد گياه ) و نيز مؤثر بودن بارش ها ( شدت ، بارش ، تعداد رخدادهاي بارندگي ) مرتبط است. ساير فاكتورهاي اقليمي نظير دماي بالا ، باد شديد و رطوبت نسبي پايين تر غالباً در بسياري از نقاط جهان با اين پديده همراه شده و مي توانند به طرز قابل ملاحظه بر شدت آن بيفزايند.
خشكسالي را نبايست صرفاً بعنوان پديده اي كاملاً فيزيكي يا طبيعي درنظر گرفت. تأثيرات آن در جامعه ماحصل ايفا نقشي مابين يك رخداد طبيعي ( بارش كمتر از حد مورد انتظار به دليل تغييرات اقليمي ) و نياز مردم به منابع تأمين آب مي باشد. انسانها معمولاً از تأثيرات خشكسالي لطمه مي بينند خشكسالي هاي اخير در هر دو گروه كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه نتايج اقتصادي ، تأثيرات زيست محيطي و دشواريهاي شخصي به بار آورده كه جملگي باعث شده اند كه آسيب پذيري تمامي جوامع به اين پديده زيانبخش طبيعي مدنظر قرار گيرد. دو نوع تعريف كلي خشكسالي وجود دارد:

◄   تعريف مفهومي خشكسالي:
تعاريف مفهومي كه در قالب اصطلاحاتي كلي بيان مي شده به افراد كمك مي كند تا مفهوم خشكسالي را درك كنند. بعنوان مثال خشكسالي عبارت است از يك دورة ممتد كمبود بارش كه منجر به صدمه زدن محصولات زراعي و كاهش عملكرد مي شود . تعاريف مفهومي در تبيين سياستگزاري در زمينه خشكسالي نيز حائز اهميت است. مثلاً خط مشي ( سياست كلي ) در زمينه خشكسالي در استراليا تلفيقي از آگاهي نسبت به تغييرپذيري نرمال اقليم در تعريف متناظر آن از خشكسالي مي باشد.
اين كشور ، كمك هاي مالي به زارعان را صرفاً در رخداد خشكسالي هاي استثنايي بلاخص زماني كه شرايط خشكسالي حادتر از مواردي است كه بعنوان جزيي از ريسك عادي مديريت پروژه درنظر گرفته مي شود ، ارائه مي كند.
تشخيص خشكسالي هاي استثنايي مبتني بر ارزيابي هاي علمي است. پيش از اين زماني كه خشكسالي از نقطه نظر سياستگزاري كمتر تعريف شده بود و زارعان درك درستي از آن نداشتند ، برخي كشاورزان در مناطق اقليمي نيمه خشك استراليا هر چند سال يكبار تقاضاي كمكهايي براي مقابله با خشكسالي داشتند.

◄   تعريف عملي خشكسالي:
تعاريف عملي به افراد كمك مي كند تا شروع ، خاتمه و درجه شدت خشكسالي را تشخيص دهند. براي تعيين شروع خشكسالي تعاريف عملي ، ميزان انحراف از ميانگين بارش يا ساير متغيرهاي اقليمي در طول يك دوره زماني را مشخص مي كند. اين امر معمولاً با مقايسه وضعيت فعلي نسبت به متوسط هاي گذشته كه غالباً مبتني بر دوره آماري30 ساله است انجام مي شود.
حد آستانه تعيين شده به عنوان شروع يك خشكسالي ( مثلاً 75 درصد بارش متوسط در طول يك دوره زماني مشخص) معمولاً‌ بيشتر به صورت قراردادي انتخاب مي شود تا بر مبناي رابطه دقيق تأثيرات خاص آن بر محيط.
در تعريفي عملي از خشكسالي براي كشاورزي مقدار بارندگي روزانه با مقادير تبخير و تعرق مقايسه مي شود تا سرعت ( نرخ ) تخليه رطوبت خاك تعيين شود و اين روابط برحسب ميزان تأثيرات خشكسالي بر رفتار گياه ( يعني رشد و عملكرد ) در مراحل مختلف نمو گياه بيان گردد.
تعاريفي نظير اين مورد را مي توان در ارزيابي عملي شدت و اثرات خشكسالي براساس متغيرهاي هواشناسي ، رطوبت خاك و شرايط گياه در طي فصل رشد مورد استفاده قرار داد و مستمراً تأثير بالقوه اين شرايط را بر عملكرد نهايي ارزيابي كرد. بعلاوه اين تعاريف عملي در تحليل تناوب شدت و تداوم خشكسالي براي يك دوره تاريخي مفروض نيز كاربرد دارند. ليكن چنين تعاريفي نيازمند داده هاي جوي در مقياس هاي زماني ساعتي، روزانه ، ماهانه و ساير مقاطع زماني و احتمالاً داده هاي مربوط به تأثير پذيري از پديده نظير عملكرد محصول بسته به ماهيت تعريف ، مورد استفاده قرار مي گيرند.تدوين ماهيت اقليم شناسي خشكسالي يك منطقه ، و درك بيشتري از خصوصيات و احتمال وقوع مجدد در شدت هاي مختلف اين پديده بدست مي دهد.
 

◄   جنبه هاي مختلف در زمينه خشكسالي:
      
●   هواشناسي

      ●   هيدرولوژيكي

      ●   كشاورزي

      ●   اقتصادي - اجتماعي

◄   خشكسالي هواشناسي:
معمولاً براساس درجه خشكي ( در مقايسه با مقادير نرمال يا ميانگين ) و طول دوره خشكي تعريف مي شود. تعاريف خشكسالي هواشناسي بايستي به صورت موردي براي هر منطقه خاص درنظر گرفته شود چرا كه شرايط جوي كه موجب كمبود بارش مي شود ، از منطقه اي به منطقه ديگر شديداً تغيير مي كند.
بعنوان مثال برخي تعاريف خشكسالي هواشناسي معرف دوره هايي از خشكسالي براساس تعداد روزهايي با بارش كمتر از يك حد آستانه خاص هستند. اين سنجه صرفاً براي مناطقي كه مشخصاً داراي رژيم هاي بارندگي ادواري هستند مانند جنگل هاي استوايي ، اقليم معتدل نيمه حاره يا اقليم مرطوب عرضهاي مياني مناسب است.
مناطقي نظير مانائوس ( برزيل ) نيواورلئان لوئيزيانا ( آمريكا ) و لندن ( انگليس ) مثالهايي از اين مناطقند. مشخصه ساير مناطق اقليمي الگوي بارش فصلي است. نظير مناطق مركزي آمريكا ، شمال شرق برزيل ، غرب آفريقا و شمال استراليا.
وجود دوره هايي طولاني بدون بارندگي امري عادي در مناطقي نظير اوباها ، نبراسكا( آمريكا ) ، فورتالزا ، سئار ( برزيل ) و داروين ( استراليا ) است. در اين موارد ، تعريفي مبتني بر تعداد روزهايي با بارش كمتر از يك حد آستانه خاص، غير واقعي است. درساير تعاريف رابطه اي مابين ميزان انحراف واقعي بارش به مقادير متوسط ماهانه ، فصلي يا سالانه برقرار مي شود.

 

◄   خشكسالي كشاورزي:
خشكسالي كشاورزي اثرات ويژگيهاي مختلف هواشناسي يا هيدرولوژيكي خشكسالي را به اين پديده كشاورزي بويژه كمبود بارش ، اختلاف بين تبخير و تعرق واقعي و پتانسيل ، كمبود رطوبت خاك ، افت سطح آب زيرزميني يا مخزن و مرتبط مي سازد. نياز آبي گياه بستگي به شرايط جوي غالب ، خصوصيات زيستي گياه خاص ، مرحله رشد آن و خصوصيات فيزيكي و بيولوژيكي خاك دارد.
تعريفي خوب از خشكسالي كشاورزي آن است كه بتواند حساسيت متغير گياهان زراعي را در طي مراحل نمو گياه از سبز شدن تا بلوغ لحاظ نمايد. كمبود رطوبت در لايه هاي فوقاني خاك به هنگام كاشت مي تواند باعث تأخير جوانه زني شود كه موجب كاهش تراكم بوته در هكتار و نقصان عملكرد نهايي گردد. ليكن چنانچه رطوبت خاك فوقاني(سطح الارضي) براي نيازهاي مراحل اوليه رشد كافي باشد كمبودهاي رطوبتي درلايه هاي زيرين خاك در صورت تأمين نيازهاي آبي گياه بوسيله بارندگي يا آبياري بر عملكرد نهايي گياه تأثير چنداني نخواهد داشت.

◄   خشكسالي هيدرولوژيكي:
خشكسسالي هيدرولوژيكي با تأثيرات دوره هايي از نقصان ريزش هاي جوي ( شامل برف ) بر منابع تأمين هاي آبهاي زيرزميني يا سطحي همراه مي شود ( جريان رودخانه ها ، مخازن ، درياچه ها و آب زيرزميني ).
فراواني و شدت خشكسالي هاي هيدرولوژيكي غالباً‌در مقياس يك آبخيز يا حوزه آبريز رودخانه بيان مي شود. گرچه همه خشكسالي ها از كمبود بارش منشأ مي گيرند ليكن هيدرولوژيست ها بيشتر به اين موضوع توجه دارند كه اين كمبود چگونه در سيستم هيدرولوژيكي ظاهر مي شود ؟ خشكسالي هاي هيدرولوژيكي معمولاً‌ با تأخير بيشتري نسبت به خشكسالي هاي هواشناسي يا كشاورزي رخ مي دهند.
زمان بيشتري طول مي كشد تا اثر كمبود بارش در اجزاء سيستم هيدرولوژيكي نظير رطوبت خاك ، جريان رودخانه و سطح مخازن و آبهاي زيرزمييي نمايان شود. در نتيجه زمان اين تأثيرات با ساير موارد موجود در ديگر بخشهاي اقتصادي يكسان نيستند چرا كه بخشهاي مختلفي براي تأمين آب موردنياز خود به اين منابع متكي هستند.
مثلاً كمبود بارش مي تواند موجب تخليه سريع رطوبت خاك شود كه تقريباً بلافاصله براي متخصصان كشاورزي مشهود است ولي اين كمبود بر سطح آب مخازن تا ماهها بر توليد نيروي برق آبي يا مصارف تفريحي تأثير نمي گذارد.
بعلاوه آب موجود در سيستم هاي ذخيره هيدرولوژيكي ( مثلاً مخازن ، رودخانه ها ) معمولاً در مقاصدي مختلف و رقابتي ( مانند كنترل سيلاب ، آبياري ، تفرج ، كشتيراني ، نيروي برق آبي ، زيستگاههاي حيات وحش ) بكار مي رود. رقابت بر سر آب در اين سيستم هاي ذخيره اي در طي دوره خشكسالي شدت مي گيرد و منازعات مابين استفاده كنندگان آب به طرز قابل ملاحظه اي افزايش مي يابد.

◄   خشكسالي هيدرولوژيكي و آمايش سرزمين:
گر چه اقليم عامل اوليه اي در بروز خشكسالي هيدرولوژيكي است ولي ساير عوامل نظير تغييرات كاربري اراضي ( مانند جنگل زدايي ) ، تخريب اراضي و ساخت سدها همگي بر خصوصيات هيدرولوژيكي حوزه اثر مي گذارند.
چون مناطق مختلف بوسيله سيستم هاي هيدرولوژيكي به هم مرتبطند ، تأثير خشكسالي هيدرولوژيكي به مرزهايي فراتر از منطقه كمبود بارش گسترش يابد. مثلاً خشكسالي هواشناسي ممكن است شديداً بخش هايي از شمال كوههاي راكي و دشت هاي بزرگ شمالي آمريكا را تحت تأثير قرار دهد ليكن از آنجا كه رودخانه ميسوري و شاخه هايش اين منطقه را به سمت جنوب زهكشي مي كنند امكان بروز تأثيرات هيدرولوژيكي مشهودي در پايين دست جريان وجود دارد. مشابهاً ، تغييرات در كاربري اراضي بالا دست مي تواند خصوصيات هيدرولوژيكي نظير مقادير نفوذ و رواناب را تغيير داده و باعث متغيرتر شدن جريان و تشديد رخداد خشكسالي هيدرولوژيكي در پايين دست شود.
مثلاً در كشور بنگلادش فراواني وقوع كم آبي به دليل تغيير كاربري اراضي كه داخل كشور و كشورهاي همسايه رخ داده ، افزايش يافته است. تغيير نحوه استفاده از اراضي يكي از راههايي است كه طي آن فعاليت هاي بشر فراواني پديده كم آبي را حتي بدون آنكه تغييري در وقوع خشكسالي هاي هواشناسي مشاهده شده باشد ، تغيير مي دهد.

◄   پيامد اثرات خشكسالي:
پيامد اثرات توأم با خشكسالي هاي هواشناسي ، كشاورزي و هيدرولوژيكي تفاوت هاي آنها را بيشتر آشكار مي كند. زماني كه خشكسالي آغاز مي شود ، بخش كشاورزي بدليل وابستگي بيش از حد به ذخيره رطوبتي خاك ، معمولاً نخستين بخشي است كه تحت تأثير قرار مي گيرد. در طي دوره هاي ممتد خشكي ، چنانچه كمبود بارش ادامه يابد ، رطوبت خاك به سرعت تخليه مي شود در اين صورت اتكاء مردم به ساير منابع آبي بايستي تأثيرات اين كمبود را مرتفع سازد مثلاً آنهايي كه متكي به منابع آبهاي سطحي ( نظير مخازن و درياچه ها ) و آبهاي زيرزميني هستند معمولاً ديرتر از سايرين تحت تأثير قرار مي گيرند. يك خشكسالي كوتاه مدت كه 3 تا 6 ماه به طول مي انجامد بسته به خصوصيات هيدرولوژيكي سيستم و نيازهاي مصرف آب احتمالاً تأثيرات اندكي بر اين بخش ها به همراه دارد.
زماني كه بارش به حالت نرمال برمي گردد و شرايط خشكسالي هواشناسي پايان مي پذيرد ، تا زمان احياء مجدد منابع آبهاي سطحي و زيرسطحي پيامدهاي سوء‌اين پديده ادامه مي يابد. در ابتدا ذخاير رطوبت خاك و به دنبال آن جريانهاي سطحي ، مخازن و درياچه ها و آبهاي زيرزميني جايگزين مي شود.
ممكن است اثرات خشكسالي در بخش كشاورزي به دليل وابستگي آن به رطوبت خاك سريعاً ‌از بين برود ليكن در ساير بخش ها كه متكي به ذخاير سطحي و يا زيرسطحي آب هستند تا ماهها يا حتي سالها طول بكشد. استفاده كنندگان از آبهاي زيرزميني كه معمولاً آخرين افرادي هستند كه به هنگام بروز خشكسالي تحت تأثير آن قرار مي گيرند ديرتر از سايرين بازگشت به وضعيت عادي سطح آب زيرزميني را تجربه مي كنند. طول دوره تجديد ذخيره منبع تابعي از شدت و تداوم خشكسالي و مقدار بارش دريافتي است.

◄   خشكسالي اقتصادي - اجتماعي:
تعاريف اقتصادي - اجتماعي خشكسالي تلفيقي است از عرضه و تقاضاي برخي كالاهاي اقتصادي با اجزاء‌ خشكسالي هواشناسي ، هيدرولوژيكي و كشاورزي.
اين مورد با ساير انواع پيش گفته ، از آن جهت تفاوت دارد كه وقوع آن بستگي به فرايندهاي زماني و مكاني عرضه و تقاضا براي تعريف يا تشخيص خشكسالي ها دارد. عرضه بسياري از كالاهاي اقتصادي مانند آب ، علوفه ، غلات ، ماهي و نيروي برق آبي بستگي به وضعيت جو دارد.
بدليل تغييرپذيري طبيعي اقليم عرضه آب در برخي سالها كافي است ولي در سالهاي ديگر در حد تأمين نيازهاي انسان و محيط زيست نيست. خشكسالي اقتصادي - اجتماعي زماني رخ مي دهد كه تقاضا براي يك كالاي اقتصادي بدليل نقصان عرضة‌ آب از حاصل كمبود بارش از ميزان عرضه فزوني مي گيرد. بعنوان مثال در اروگوئه در سال 89-1988 خشكسالي موجب كاهش قابل ملاحظه اي در توليد برق آبي شد بدين دليل كه نيروگاههاي برقي بجايي استفاده از ذخاير آب متكي به جريانهاي سطحي بودند. كاهش توليد برق آبي دولت را واداشت تا اقدام به ورود سوخت گرانتر نفت نمايد و با استفاده از ابزارهاي تبديلي انرژي نيازهاي مردم را برآورده سازد.
در اكثر موارد ، تقاضا براي كالاهاي اقتصادي در نتيجه افزايش جمعيت و مصرف سرانه رو به تزايد است. عرضه محصولات نيز ممكن است بدليل بهبود راندمان توليد و فنآوري يا ساخت مخازني كه ظرفيت ذخيره آب را افزايش مي دهد ، بيشتر شود.
اگر هر دو كميت عرضه و تقاضا افزايش يابد عامل ( فاكتور ) حساس نرخ نسبي تغيير است. اگر تقاضا سريعتر از عرضه افزايش يابد ، اثرات سوء و ميزان وقوع خشكسالي در آينده همسو با روند عرضه و تقاضا افزايش خواهد يافت.
 

 

 

 

 

گروه علمي فدک

کليه مطالب ارسالي با نام اشخاص و ذکر منبع در اين سايت درج مي شود

راهنما  |  آمار سايت  |  درباره ما  |  تماس با ما  |  نظر خواهي  | آرشيو  |  عضويت در سايت