آلاينده‌ها بر حسب ترکيب شيميايي‌شان ، به دو گروه آلي و معدني تقسيم مي‌شوند. ترکيبات آلي حاوي کربن و هيدروژن هستند. برخي از ذرات آلي که بيش از ساير ذرات آلي در اتمسفر يافت مي‌شوند، عبارتند از: فنلها ، اسيدهاي آلي و الکلها. معروفترين ذرات معدني موجود در اتمسفر عبارتند از نيتراتها ، سولفاتها و فلزاتي مانند آهن ، سرب ، روي و واناديم.

 


◄   منابع آلاينده‌ها:
هوا داراي آلاينده‌هاي طبيعي نظير هاگهاي قارچها ، تخم گياهان ، ذرات معلق نمک و دود و ذرات غبار حاصل از آتش جنگلها و فوران آتشفشانهاست. همچنين هوا حاوي گاز منوکسيد کربن توليد شده به شکل طبيعي (CO) حاصل از تجزيه متان (CH4) و هيدروکربنها به شکل ترپنهاي ناشي از درختان کاج ، سولفيد هيدروژن (H2S) و متان (CH4) حاصل از تجزيه بي‌هوازي مواد آلي مي‌باشد.
منابع آلاينده‌ها را بطور کلي مي‌توان در چهار گروه اصلي طبقه بندي کرد: شامل وسائط نقليه موتوري ، وسائط نقليه هوايي ، ترنها ، کشتي‌ها و هر نوع استفاده و يا تبخير بنزين ، در بر گيرنده تامين انرژي و حرارت لازم براي مقاصد مسکوني ، تجاري و صنعتي ، نيروگاههاي مولد برق که با نيروي بخار کار مي‌کنند، مانند صنايع شيميايي ، متالوژي ، توليد کاغذ و پالايشگاههاي تصفيه نفت ، شامل زايدات ناشي از مصارف خانگي و تجاري ، زايدات زغال سنگ و خاکستر باقيمانده از سوزاندن بقاياي کشاورزي.

◄   هيدروکربنها:
ترکيبات آلي که تنها داراي هيدروژن و کربن هستند، به نام هيدروکربن نام مي‌گيرند که بطور کلي به دو گروه آليفاتيک و آروماتيک تقسيم مي‌شوند.

      +   هيدروکربنهاي آليفاتيک:
گروه هيدروکربنهاي آليفاتيک شامل آلکانها ، آلکنها و آلکينها هستند. آلکانها عبارتند از: هيدروکربنهاي اشباع شده که در واکنشهاي فتوشيميايي اتمسفر نقش ندارند. آلکنها که معمولا به نام اولفين‌ها خوانده مي‌شوند، اشباع نشده هستند و در اتمسفر از لحاظ فتوشيميايي تا حدودي فعال‌اند. اين گروه در حضور نور خورشيد با اکسيد نيتروژن در غلظتهاي زياد واکنش نشان مي‌دهند و آلاينده‌هاي ثانوي مانند پراکسي استيل نيترات (PAN) و ازن (O3) را بوجود مي‌آورند. هيدروکربنهاي آليفاتيک توليد شده تا حدود (326mg/m3) براي سلامت انسان و جانوران خطرساز نيست.

      +   هيدروکربنهاي آروماتيک:
هيدروکربنهاي آروماتيک که از لحاظ بيوشيميايي و بيولوژيکي فعال و برخي از آنها بالقوه سرطانزا هستند، يا از بنزن مشتق شده‌اند و يا به آن مربوط مي‌شوند. افزايش ميزان ابتلا به سرطان ريه در نواحي شهري به هيدروکربنهاي چند هسته‌اي خارج شده از اگزوز اتومبيل‌ها نسبت داده شده است. بنزوپيرين ، سرطانزاترين هيدروکربنهاست. بنزاسفنانتريلين ، بنزوانتراسين و کريزين هم مواد سرطانزاي ضعيف‌اند.

      +   منابع هيدروکربنها:
ميل‌لنگها و کاربراتورها ، بيشترين درصد آزادسازي هيدروکربنها را به خود اختصاص داده‌اند. تجهيزات سوزاننده مکمل که با کاتاليست کار مي‌کنند، هيدروکربنها را آزاد کرده و منوکسيد کربن را سوزانده و توليد CO2 و آب مي‌نمايند.

      +   تکنولوژي کنترل هيدروکربنهاي متصاعد شده از منابع ساکن:
تکنولوژي کنترل هيدروکربنهاي متصاعد شده از منابع ساکن عبارتند از: خاکستر سازي ، جذب ، تراکم و جايگزين نمودن ساير مواد. فرايند خاکسترسازي با دستگاههاي سوزاننده مکمل و دستگاههاي سوزاننده مکمل کاتاليستي صورت مي‌گيرد. جذب سطحي توسط کربن فعال صورت مي‌گيرد و جذب هيدروکربنها بوسيله يک محلول شوينده در برجهاي سيني‌دار ، شوينده‌هاي جت و برجهاي آکنه ، برجهاي پاشنده و شوينده‌هاي ونتوري صورت مي‌گيرد.

◄   منوکسيد کربن:
گاز منوکسيد کربن ، بيرنگ ، بي‌مزه و بي‌بو است و در شرايط عادي از لحاظ شيميايي بي‌اثر و طول عمر متوسط آن در اتمسفر حدود 2.5 ماه است. در حال حاضر مقدار منو اکسيد کربن در اتمسفر بر روي اموال انساني ، گياهان و اشيا بي‌اثر يا کم‌اثر است. در غلظتهاي زياد منو کسيد کربن ، به علت تمايل زياد به جذب هموگلوبين مي‌تواند در متابوليسم تنفسي انسان بطور جدي اختلال ايجاد نما‌يد.
غلظت منوکسيد کربن در نواحي متراکم شهري که ترافيک سنگين و حرکت خودروها کند است، به ميزان قابل توجهي افزايش مي‌يابد. منابع کربن ، منوکسيد کربن طبيعي و انساني هستند. طبق گزارش آزمايشگاه ملي آرگون ، در اثر اکسيداسيون گاز متان حاصل از مرگ گياهان سالانه 13.2 ميليون تن CO وارد طبيعت مي‌شود. منبع ديگر توليد اين ماده ، متابوليسم انساني است بازدم شخصي که در حال استراحت است بطور تقريبي حاوي CO ، 1ppm است.

      +   استانداردهاي کنترل منوکسيد کربن:
آنگاه که مقدار منوکسيد کربن در مدت زمان کوتاهي به حد مرگبار مي‌رسد و شرايط اضطراري مي‌شود، براي مقابله با چنين شرايطي که مقدار CO بطور متوسط در مدت زمان 8 ساعت به (46mg/m3 (40ppm مي‌رسد،عمليات شديد کنترلي انجام مي‌شوند که عبارتند از: متوقف ساختن کارخانه‌هاي صنعتي و مسدود نمودن جاده‌هايي که در آنها معمولا ترافيک سنيگن وجود دارد. جذب سطحي ، جذب ، ميعان و احتراق روشهاي فني کنترل CO هستند.

◄   اکسيدهاي گوگرد:
اين اکسيدها شامل 6 ترکيب مختلف گازي هستند: منوکسيد سولفور (SO) ، دي‌‌اکسيد سولفور (SO2) ، تري‌اکسيد سولفور (SO) تترا اکسيد سولفور (SO4) ، سکو اکسيد سولفور (SO2) و هپتو اکسيد سولفور (S2O7). در مطالعه آلودگي هوا ، دي‌اکسيد سولفور و تري‌اکسيد سولفور حائز بيشترين اهميت است. با توجه به پايداري نسبي SO2 در اتمسفر اين کار مي‌تواند به عنوان يک عامل اکسيد کننده و يا احيا کننده وارد عمل شود.
SO2 که با ساير اجزاي موجود در اتمسفر به شکل فتوشيميايي يا کاتاليستي وارد واکنش مي‌شود، مي‌تواند قطرات اسيد سولفوريک (H2SO4) و نمکهاي اسيد سولفوريک را توليد بکند. SO2 با آب وارد واکنش شده ، توليد سولفورو اسيد مي‌نمايد. اين اسيد ضعيف با بيش از 80% SO2 آزاد شده در اتمسفر ناشي از فعاليتهاي انساني به سوزاندن سوختهاي جامد و فسيلي مربوط مي‌شود.

      +   استانداردهاي کنترل اکسيدهاي ‌سولفور:
روشهاي گسترده جهت کنترل اکسيد سولفور عبارتند از: بکارگيري سوختهاي داراي گوگرد کمتر ، جداسازي گوگرد از سوخت ، جايگزين ساختن منابع انرژي‌زاي ديگر ، تبديل زغال سنگ به مايع يا گاز ، پاکسازي محصولات حاصل از احتراق.

◄   اکسيدهاي نيتروژن:
شامل منوکسيد نيتروژن (NO) ، دي‌اکسيد نيتروژن (NO2) ، نيترو اکسيد (N2O) نيتروژن سيسکواکسيد (N2O3) ، نيتروژن تترااکسيد (N2O4) و نيتروژن پنتواکسيد (N2O5) هستند.
دو گاز مهمي در معادلات آلودگي هوا مهم‌اند عبارتند از: اکسيد نيتريک (NO) و دي‌اکسيد نيتروژن ، دي‌اکسيد نيتروژن که از هوا سنگينتر و در آب محلول است، در آب تشکيل اسيد نيتريک و يا اسيد نيترو و يا اکسيد نيتريک (NO) مي‌دهد. اسيد نيتريک و اسيد نيترو در اثر بارندگي به سطح زمين سقوط کرده ، يا با آمونياک موجود در اتمسفر (NH3) ترکيب شده آمونيم نيترات (NH4NO3) بوجود مي‌آورد.
در اين مواقع 2NO از اجزاي غذايي گياهان را تشکيل مي‌دهد. NO2 يکي از اجزاي غذايي گياهان را تشکيل مي‌دهد. NO2 که در دامنه تشعشع فوق‌بنفش جاذب خوب انرژي به شمار مي‌رود، در توليد آلاينده‌هاي ثانوي هوا از قبيل ازن O3 نقش مهمي دارد مقدار NO آزاد شده در اتمسفر به مراتب بيش از مقدار NO2 آزاد شده است. NO در فرايندهاي احتراقي با دماي زياد و در اثر ترکيب نيتروژن و اکسيژن بوجود مي‌ايد.

      +   منابع اکسيدهاي نيتروژن:
برخي از اکسيدهاي نيتروژن به صورت طبيعي و برخي به صورت انساني ايجاد مي‌شوند. در اثر آتش‌سوزي جنگل مقدار اندکي NO2 ايجاد مي‌شود. تجزيه باکتريايي مواد آلي نيز سبب آزاد شدن NO2 در اتمسفر مي‌شود. در واقع منابع توليد کننده NO2 بطور طبيعي تقريبا 10 برابر منابع انساني که در نواحي شهري داراي تراکم و غلظت هستند مي‌باشد. بخش عمده NO2 توليد شده از منابع انساني مربوط به احتراق سوخت در منابع ساکن و حرکت وسائط نقليه مي‌باشد.

      +   استانداردهاي کنترل اکسيدهاي نيتروژن
بطور کلي اغلب اندازه گيريهاي کنترلي براي NO2 آزاد شده در راستاي محدود ساختن شرايط احتراق و کاهش توليد NO2 و همچنين استفاده از تجهيزات متنوع براي حذف NO2 از جريان گازهاي خروجي انجام مي‌شوند.

◄   اکسيد کننده‌هاي فتوشيميايي:
اکسيد ‌کننده‌ها يا اکسيد کننده‌هاي کامل دو عبارتي هستند که براي توصيف مقادير اکسيد ‌‌کننده‌هاي فتوشيميايي بکار مي‌روند و معمولا نشان‌دهنده قدرت اکسيد کنندگي هواي اتمسفر مي‌باشند. ازن (O3) که اکسيد‌ کننده فتوشيميايي اصلي است، در حدود 90 درصد از اکسيد کننده‌ها را بخود اختصاص مي‌دهد. ساير اکسيد کننده‌هاي فتوشيميايي مهم در کنترل آلودگي هوا عبارتند از: اکسيژن نوزاد (O) ، اکسيژن مولکولي برانگيخته (O2) ، پروکسي آسيل نيترات (PAN) ، پروکسي پروپانول نيترات (PPN) ، پروکسي بوتيل نيترات (PBN) ، دي اکسيد نيتروژن (NO2) ، پراکسيد هيدروژن (H2O2) و الکيل نيتراتها.

      +   اثرات اکسيد‌کننده‌ها
اثرات اکسيد‌کننده‌ها بر سلامتي انسان مي‌تواند موجب سرفه ، کوتاهي نفس ، گرفتگي راه عبور هوا ، گرفنگي و درد قفسه سينه ، عملکرد نامناسب ششها ، تغيير سلولهاي قرمز خون ، آماس خشک و سوزش چشم ، بيني و گلو شوند. اکسيد ‌کننده‌هاي اصلي که به گياهان آسيب مي‌رسانند، عبارتند از PAN , O3 که از خلال روزنه‌هاي موجود در برگ وارد گياه شده و در متابوليسم سلول گياهي دخالت مي‌کنند. علائم بوجود آمده از تماس گياه با PAN عبارتند از: برونزه شدن ، براق شدن و نقره‌اي شده سطح زيرين برگها.
تماس متناوب اکسيد ‌کننده‌ها با گياهان موجب کاهش محصولات مي‌شود. اکسيد‌ کننده‌ها به سرعت با رنگها ، الاستومرها (اکسيد ‌کننده‌ها) الياف پارچه‌اي و رنگهاي نساجي واکنش نشان داده ، آنها را اکسيد مي‌کند.

      +   استانداردهاي کنترل اکسيد ‌کننده‌ها
اين نکته روشن شده است که حتي اگر هيچ هيدروکربني در اتمسفر وجود نداشته باشد، تا زماني که CO و NO2 حضور دارند، مقادير قابل ملاحظه‌اي از ازن مي‌تواند توليد شود. در حال حاضر عليرغم کوششهاي منظم بر روي کنترل CO ، هيدروکربنها و NO2 مقاديري از اين آلاينده‌ها که براي ايجاد ازن فتوشيميايي کافي هستند، همچنان در اتمسفر وجود دارد.