فرهنگ و تاريخ | سرگرمي | نيازمنديها | مذهبي | اقتصادي | خانواده و اجتماع | هنر | اخبار | ورزش | کامپيوتر | گردشگري | صنعت و دانشگاه | صفحه اصلي

صفحه اول بخش محيط زيست
دانشگاه و اساتيد محيط زيست
آموزش علوم محيط زيست
نرم افزارهاي محيط زيستي
مراکز تحقيقاتي محيط زيست
پروژه تحقيقاتي محيط زيست
برترين سايتهاي محيط زيست
متخصصين رشته محيط زيست
بانک مقالات محيط زيستي
پايان نامه هاي دانشجويي
مجلات و نشريات محيط زيست
گالري عکس محيط زيست
 
 

عنوان: اسفنج ها (Sponges)

نويسنده: محمد مهدي مالکي       ايميل: geoaria@yahoo.com 

منبع اطلاعاتي: geoaria. blogfa. com            تاريخ نگارش: 15/02/1384

عکس
 

 

گالري تصاوير

 

- - - - -

   
 
 

اسفنج ها ساده ترين حيوانات پر سلولي هستند و به عبارت ديگر پست ترين و يا ابتدايي ترين جانوران پر سلولي اند. بطور کلي محيط زيست آنها آبي و غالبا دريايي بودند و به جسم خارجي متصل اند. بدن اسفنج ها شبيه يک کيسه تو خالي است که در قاعده به وسيله يک پايه يا بدون پايه به جسمي متصل شده است. ديواره آن پر از سوراخ هاي ريز است و از اين جهت به آنها " Porifera " مي گويند (داراي Fera + سوراخ Porous). حفره مياني را اسپونگوسل گويند که خود از بالا توسط منفذي به نام اسکولوم (دهانه) به خارج باز مي شود. اسپونوگوسل در برخي از اسفنج ها بزرگ و عميق و در بعضي ديگر کوچک و کم عميق است. از نظر شکل بسيار متفاوتند و ممکن است به اشکال مختلف ، استوانه اي، منشوري، کروي، مخروطي، گلداني شکل، ديسکي شکل و... ديده شوند. برخي از آنها داراي پايه کوتاه يا بلند هستند. شکل حيوا ن در برخي ثابت است و در عده اي ديگر ممکن است متغير باشد. ابعاد آن غالبا بين 1 ميلي متر تا 2 متر در قطر و ارتفاع تغيير مي کند. اسفنج هاي عهد حاضر اکثرا به رنگ خاکستري يا خرمايي کم رنگ ديده مي شوند اما گاهي به رنگ هاي قرمز روشن، آبي، بنفش و سياه نيز ديده شده اند.

 


اسفنج‌ها متازوآهايي هستند كه به حالت ثابت زيست نموده و داراي اسكلت داخلي كلسيتي يا سيليسي مي‌باشند. پديده هاي جانشيني مانند سيليسي شدن و كلسيتي شدن تا حدودي تشخيص انواع فسيل‌هاي آهكي اسفنج‌ها را از اسفنج‌هاي سيليسي مشكل مي‌نمايد.
بطور كلي اسفنج‌ها در درياها (آبهاي شور) و يا آب‌هاي شيرين زندگي مي كنند.در كف‌ درياهاي‌ كنوني‌ توده‌هاي‌ عظيمي‌ از اسفنج‌ها پراكنده‌ هستند. انواع مختلفي از اسفنج‌هاي آهكي در تمام مناظق كره زمين زندگي مي‌كنند.اسفنج‌ها چون ار جانوران ثابت هستند به اجسام سخت احتياج دارند. بنابراين تجمع آنها در حوضچه‌هايي كه كف آن از قلوه‌سنگ، تخته‌ سنگ، ريگ‌ و شن‌ و ماسه پوشيده‌ شده‌ باشد بيشتر است.
اسفنج‌ها در آب‌هاي نيم‌كره‌ي جنوبي گسترش بيشتري دارند. و در حقيقت در تمام آب‌هاي نيم‌كره‌ي جنوبي به عمق 100 تا 500 متري سكونت دارند و اين موضوع به علت حركت كوه‌هاي يخي است كه به طور دائم به اقيانوس وارد مي‌شوند و شرايط لازم را براي زيستن اسفنج‌ها فراهم مي‌سازند. اسفنج‌هاي آهكي در اعماق كم و اسفنج‌هاي سيليسي در اعماق زياد زندگي مي‌كنند. اسفنج‌هاي داراي اسپيكول‌هاي چهار محوري و شاخي سيليسي هم در اعماق كم و هم در اعماق زياد زندگي مي‌كنند. بررسي‌هاي كنوني نشان داده است كه بعضي از اسفنج‌ها تا عمق 6000 متري دريا مي‌توانند زندگي كنند. اين قبيل اسفنج‌ها داراي تيغه‌هاي درازي نظير خارداران هستند و شكل آنها نيز كشيده مي‌باشد. اصولا در آب‌هاي سرد مثل قطب‌ها اسفنج‌ها پراكندگي بيشتري دارند. اسفنج‌هاي شاخي اصولا در آب‌هاي استوايي تا عرض جغرافيايي 45 درجه پراكندگي دارند. از اسفنج‌هاي شاخي و اسپونژيني اثري خارج از اين حوزه نيست. در اسفنج‌هاي ديگر، هر قدر به طرف قطبين نزديك شويم سوزن‌ها درشت‌تر مي‌شوند. شوري آب تاثير زيادي در زندگي اسفنج‌ها دارد. اگر ميزان شوري تغيير يابد، تعداد آنها نيز كاسته خواهد شد. جريان آب نيز تاثير زيادي در زندگي اسفنج‌ها دارد. تكثير اسفنج‌ها در مناطقي كه آب جريان دارد بيشتر است.شكل اسفنج‌ها نسبت به محيط زيست‌شان متغير است.شكل اسفنج‌هاي داخل خليج‌ها بادبزني با صفحات چين‌خورده، در آب‌هاي متلاطم به شكل انگشتي و اسفنج‌هاي مناطق كم‌عمق، پوستي يا بالشي مي‌باشند.در زمان جزر و مد درياها موقعي‌كه اسفنج‌ها در خشكي قرار‌گيرند، دهان‌هايشان را مي‌بندند تا از خروج آب از بدن‌شان جلوگيري شود. به طور كلي اسفنج‌هاي امروزي در منطقه كرانه‌اي تا نسبتا عميق دريا زندگي مي‌كنند و هيچ‌وقت كلني حقيقي را تشكيل نمي‌دهند. مطالعه‌ي اسفنج‌ها در گذشته نشان مي‌دهد كه زندگي اسفنج‌ها در گذشته از نظر عمق‌سنجي با انواع كنوني فرق مي‌كند. مثلا در سنگ‌هاي دوره كرتاسه غالبا در رخساره‌هاي ساحلي پيدا مي‌شوند ولي در زمان‌هاي بعدي به‌تدريج به اعماق زيادتر مهاجرت نموده‌اند. بنابراين مي‌توان نتيجه گرفت كه اسفنج‌ها در گذشته از اعماق كم به اعماق زيادتر مهاجرت داشته‌اند.از طرفي اسفنج‌هاي امروزي غالبا انفرادي هستند ولي در انواع گذشنه زندگي آنها به حالت كلني و آبسنگي بوده است و سنگواره‌هاي آنها با آبسنگ‌هاي مرجاني و بريوزآيي و غيره همراه مي‌باشند. در علم ديرينه‌شناسي از فسيل سوزن اسفنج‌ها در تشخيص نوع محيط رسوبي استفاده مي‌كنند. اسفنج ها ساده ترين حيوانات پر سلولى هستند و به عبارت ديگر پست ترين و يا ابتدايى ترين جانوران پر سلولى اند. بطور کلى محيط زيست آنها آبى و غالبا دريايى بودند و به جسم خارجى متصل اند. بدن اسفنج ها شبيه يک کيسه تو خالى است که در قاعده به وسيله يک پايه يا بدون پايه به جسمى متصل شده است. ديواره آن پر از سوراخ هاى ريز است و از اين جهت به آنها " Porifera " مى گويند (داراى Fera + سوراخ Porous).
شاخه اسفنج ها داراي اختصاصاتي به شرح زير است :
- پر سلولى
- آبزى
- سلول هاى بدون بافت
- داراى بدنى پر از منفذ و کانال
- داراى کانال ها يى که در ديواره بدن قرار گرفته و به حفره اى که در داخل کيسه يا بدنه است باز مى شوند. حفره مياني را اسپونگوسل گويند که خود از بالا توسط منفذى به نام اسکولوم (دهانه) به خارج باز مى شود. اسپونوگوسل در برخى از اسفنج ها بزرگ و عميق و در بعضى ديگر کوچک و کم عميق است. از نظر شکل بسيار متفاوتند و ممکن است به اشکال مختلف ، استوانه اى، منشورى، کروى، مخروطى، گلدانى شکل، ديسکى شکل و... ديده شوند.
 

 ساختمان ديواره اسفنج ها :

ديواره آنها از دو لايه سلول خيلى ظريف ساخته شده که توسط يک لايه پروتوپلاسم از هم جدا مى شوند. لايه خارجى را اکتودرم (Ectoderm) و لايه داخلى را آندودرم (Endoderm) گويند. وظيفه اکتودرم که اپيدرم (Epiderm)نيز گفته مى شود حفاظت از بدن موجوداست. لايه آندودرم روى اسپونگوسل و بخشى از کانال ها را مى پوشاند. سلول هاى اين لايه استوانه اى شکل و داراى مژک ها موجب جريان انداختن آب از خارج به داخل بدن موجود مى شود. سلول هاى آندودرم از آب، مواد غذايى را جذب مى نمايند و مواد زائد را به سمت حفره مرکزى و در نهايت اسکولوم(Osculum) هدايت مى کنند. لايه ما بين آندودرم و اکتودرم که مزوگله ناميده مى شود که از يک ماده ژلاتينى تشکيل شده است که در آن مواد آلى و مواد معدنى و تعدادى سلول آزاد مشاهده مى شود.
در ديواره اسفنج ها کانال هايى وجود دارد که آب از آنها عبور کرده و به اسپونگوسل مى رسد و از آنجا از طريق اسکولوم از بدن خارج مى شود. (موجود مى تواند يک تا چند اسکولوم داشته باشد).

 شکل کانال ها :
- کانال هاى ساده (Ascon) : اين نوع کانال ها در اسفنج هاى ابتدايى و ساده ديده مى شود. ديواره داراى منافذى است که اين منافذ، بوسيله کانال هايى مستقيم به اسپونگوسل وصل مى شوند. بعبارت ديگر کانال ها ارتباط دهنده سطح خارجى حيوان و حفره مرکزى هستند
- کانال هاى نيمه کامل (Sycon) : اين کانال ها نسبت به فرم قبلى کمى پيچيده ترند و ضخامت ديواره غالبا بيشتر است. در اين حالت دو نوع کانال ديده مى شود. کانال ورودى که به خارج مرتبط است و ديگرى کانال شعاعى که از يک طرف به کانال ورودى و از طرف ديگر به اسپونگوسل مرتبط گرديده است.
- کانال هاى کامل (Leucon) : اسفنجى که داراى کانال کامل است داراى يک بدنه ضخيم مى باشد که در آن يکسرى کانال هاى شاخه اى پرپيچ و خم ديده مى شود. کانال هاى خارجى از يک سمت به بيرون از بدن حيوان و از طرف ديگر به يک حفره زير پوستى بنام Vestibular (وستيبولار) ختم گردند.

 توليد مثل:
1) توليد مثل جنسى :
در اين نوع توليد مثل، سلول هاى نر و ماده در مزوگله با يکديگر ترکيب شده و تخم (زيگوت) تشکيل مى شود. اين تخم از لايه داخلى عبور کرده وارد اسپونگوسل شده سپس از دهانه خارج مى شود. سپس از دهانه خارج مى شود. پس از يک دوره زندگى به حالت آزاد و به شکل لارو، خود را به کف دريا يا جسم خارجى متصل مى کند و پس از رشد به شکل يک اسفنج جديد در مى آيد.

2) توليد مثل غير جنسى :
اين نوع توليد مثل بسيار متداول است. جانور به حالت جوانه زدن يا budding تکثير مى يابد. يعنى موجود کامل ابتدا يک جوانه در ديواره خود توليد مى کند، اين جوانه رشد کرده و به يک اسفنج کامل تبديل مى گردد. حال اين اسفنج مى تواند بصورت کلونى يا بصورت تنها و جدا شده به زيست خود ادامه دهد.

 اسکلت اسفنج ها:
اسکلت توسط سلول هاى اسکلروبلاست که در مزوگله وجود دارند ترشح مى گردد. اندازه ذرات اسکلت متفاوت است، از ذرات درشت تا ذرات بسيار ريز مانند خاکستر که در داخل مزوگله پراکنده هستند. ذرات درشت که همان اسپيکول ها هستند مى توانند با اتصال به هم تشکيل يک شبکه تور مانند را بدهند. نحوه تشکيل يا ساختن اسپيکول به اين نحو است که سلول هاى اسکلروبلاست با توجه به نوع اسپيکول موجود، ابتدا يک رشته از مواد آلى مى سازند و سپس حول آن کربنات کلسيم رسوب مى کند. با پيشرفت اين روند، سلول اسکلروبلاست به دو سلول تقسيم مى شود و با کامل شدن اسپيکول، دو سلول از هم جدا و دور مى شوند.
سوزن يا اسپيکول داراى اشکال مختلفى است که با توجه به شکل، به گروه هاى زير تقسيم مى شود :
- سوزن تک محورى
- سوزن سه محورى
- سوزن چهار محورى
- سوزن چند محورى
- سوزن نوع Desmos
- سوزن سه شعاعى
- سوزن کروى

بدن اسفنج شامل سه نوع سلول اصلي است :

1- سلول هاي پيناکوسيت

2- سلول هاي يقه دار : که با تاژک خود جريان آب را به داخل حفره بدني هدايت مي نمايند.

3- سلول هاي آموبوئيد : که سلول هاي اسکلتي و سلولهاي مربوط به توليد مثل سلولهاي آموبوئيد در يک ماتريکس با سلول هاي آزاد (ژل کلوئيدي ) قرار مي گيرند.

 پالئواکولوژى اسفنجها:
گونه هاى مختلف اسفنج ها اغلب در آبهاى گرم و عمق کمتر از 180 متر ديده شده اند اما نمونه هايى از آنها نيز در عمق 5600 مترى يافته اند. اما بطور کلى در آبهاى گرم زيست مى کنند اما ممکن است (بندرت) در آبهاى سرد نيز ديده شوند.

اسفنجها را بر اساس ساختمان اسکلت دروني به 4 رده تقسيم مي‌کنند :

1- رده اسفنجهاي آهکي با اسپيکولهايي از جنس کربنات کلسيم مانند لوکوسولينا.
2- رده اسفنجهاي شيشه‌اي با اسپيکولهاي 6 محوري سيليسي.
3- رده دمواسپونژيا متشکل از تارهاي اسپونژين يا اسپيکولهاي سيليسي و يا هر دو.
4- رده اسکلرواسپونژيا با اسکلت داخلي آن مشابه با اسفنجهاي معمولي.

 ره بندى اسفنجها :
   Class Demospongea :
اسکلت آنها از نوع اسپونجين يا ترکيبى از سيليس و اسپونجين است. اسپيکولها غالبا تک محورى، چهار محورى و يا چند محورى هستند اما هرگز بحالت سه محورى ديده نمى شوند. هر دو فرم اسپيکول از نظر اندازه ديده مى شود.
سن : کامبرين عهد حاضر

  Class Hexactinellida:
اسفنج هايى با اسکلتى از اسپيکول هاى سيليسى که تقريبا هميشه سه محورى هستند و دو فرم مگا و ميکرواسپيکولر در آنها ديده مى شود.
سن : کامبرين پسين عهد حاضر

  Class Sclerospongea :
اسفنج هايى با پايه آهکى، کلسيت و يا آراگونيت. اسکلت آنها ورقه اى شکل است. سيستم کانال از تعداد بسيار زيادى شاخه متصل بهم تشکيل شده (Leucon).
سن : اردويسين تايرمين ترياس تا عهد حاضر

  Class Calcarea:
اسفنج هايى که داراى اسپيکول کلسيتى اند. يا داراى ديواره آهکى فاقد اسپيکول. اسپيکولها غالبا تک محورى يا چهار محورى و عموما جدا از يکديگرند. معمولا يکنوع اندازه از اسپيکول ها ديده مى شود.
سن : کامبرين عهد حاضر

  Class Stromatoporata :
قبلا اين رده را به شاخه کيسه تنان نسبت مى دادند (قبل از 1970). داراى يک پايه آهکى، اسکلت صفحه اى شکل، فاقد ميکرواسپيکولرهاى سيليسي.
سن : اردويسين کرتاسه

 

 

 

 

 

گروه علمي فدک

کليه مطالب ارسالي با نام اشخاص و ذکر منبع در اين سايت درج مي شود

راهنما  |  آمار سايت  |  درباره ما  |  تماس با ما  |  نظر خواهي  | آرشيو  |  عضويت در سايت